Tercüme ettiğimiz bu eserde bugünkü Tuva, Kırgız, Hakas, Şor ve Altay dilleri ile Yenisey anıtlarının dili karşılaştırılmış, aralarındaki ilişkiler ve bu ilişkilerin dereceleri ortaya konmuştur. 
  Eserde, morfolojik özelliklerinden dolayı Kırgız ve Tuva dilleri üzerinde daha fazla durulmuştur. Ele alınan altı dildeki fonetik olayların rahat bir şekilde anlaşılabilmesi için kelimeler tek bir transkripsiyon alfabesiyle verilmiştir. Kullanılan transkripsiyon alfabesi eserin girişinde sunulmuştur.

Zamirler Yazdır e-Posta

Zamirlerin çeşitlerinin (şahıs, işaret, soru, ilgi vb.) biçimlenmesi erken döneme büyük bir ihtimalle Yenisey öncesi döneme aittir. Çünkü anıtların dilinde bunların herbiri belli ölçüde verilmiştir.
Yenisey tipindeki şahıs zamirleri temelde çağdaş Türk dillerinde korunmaktadır. Ancak fonetik yönden ve bazı durumlarda ise kelime hazinesi yönünden (bk. “siz”) çok az değişikliğe uğramıştır.
Anıtların dilindeki “ben” ve “men”i diakronik çeşitlilik olarak kabul edebiliriz. Bunlardan birincisi daha arkaiktir, ikincisi ise “b”nin nazallaşması sonucunda oluşmuştur. Aynı zamanda bu zamirin iki türü diyalektik belirtilerin de ifadesidir.
Yenisey tipindeki dillerde nazallaşmış ünsüz kullanılmaktadır. Yani “men”, “min” variyantı korunmuş ve yaygınlaşmıştır. “ben” variyantı ise bu dillerde hiç korunmamıştır. Tuva, Şor, Altay ve Kırgız dillerindeki “men, sen” zamirlerinin Hakas dilindeki karşılığı “min, sin” şeklindedir. Bu olay diyalektik belirtilerin yansıması olarak kabul edilebilir. Çünkü anıtların dilinde kurallara uygun olarak “e” ve “i”li şekiller yaygındır (“el” ve “il” – halk, kabile birliği; “eki” ve “iki” – iki vb.)
Bunun dışında Tonyukuk vb. anıtlarda “sen” yerine “sin – sen” şekli de tespit edilmiştir(bk. 10. satır).
Kırgız dilinde “ol” yerine “al – o” kullanılmaktadır. Fakat bu zamirin arkaik bir özellik yansıttığını belirtmeliyiz. Çünkü anıtların dilinde “ol” zamirinden türemiş biçimlerin oluşmasında “ol”un “a”ya dönüşmesi gerçekleşmektedir (Kelimelerin değişmesi bölümünde zamirlerin çekimine, ve  “andag – böyle”, “anda – orada”, “ança – onca”, “anı – onu” vb. kelimelere bakınız.). “ol” zamirindeki “o” ünlüsünün “a”ya dönüşmesi Şor ve Hakas dillerinde zamir çekiminde ve aitlik bildirmesi durumunda gerçekleşir: Şor. “anıyı”, Hak. “anı – onu”.
“biz” zamiri Kırgız dilinde eski fonetik şekliyle korunmaktadır. Tuva, Hakas, Şor ve Altay dillerinde kelime sonunsaki “z”nin boğuklaştırılması, aynı zamanda Hakas ve Şor dillerinde kelime başındaki “b”nin sertleşmesi söz konusudur. Sonuç olarak “biz”, “pis” şeklini almaktadır. Kırgız, Tuva dillerinde ve bazı başka dillerde bu zamirin “–lar” çoğul ekiyle beraber kullanıldığı görülmektedir: Tuva. bister, Kırg. bizder – biz (Tuva dilinde çok sayıdaki kişileri ifade etmek için, Kırgız dilinde ise konuşmakta olan kişinin muhatabına olan üstünlüğünü belirtmek için kullanılır). Bunun dışında Tuva dilinde daha karmaşık şekiller de görülmektedir: bisterler – biz (çok fazla).
“siz” zamiri Kırgız dilinde ve bazı başka Türk dillerinde (Örn. : Özbek, Azeri, Türkmen vb.) korunmuştur.

Şahıs Zamirleri

 

Zamirler

Orhun-Yeni-sey dili

 

Tuva dili

 

Hakas dili

 

Şor dili

 

Altay dili

 

Kırgız dili

ben

ben, men

men

min

men

men

men

sen

sen

sen

cin

sen

sen

sen

o

ol

ol

ol

ol

ol

al

biz

biz

bis

pís

pis

bis

biz

siz

siz

siler

síler, sírer

siler, sler

sler

siz, sizder, siler

onlar

---

olar

olar

olar, ılar, alar

olar

alar

Bu zamir Tuva, Altay, Hakas ve Şor dillerinde ilk şeklini kaybederek yeni bir biçim kazanmıştır: siz + lar > siler, sler. Aynı biçim Kırgız dilinde de görülmektedir. Burada bu zamir birkaç kişiye -saygı belirtmeden- hitap edildiğinde kullanılmaktadır. Bununla beraber Kırgız dilinde saygı ifade eden şekli de vardır (sizder). İncelenmekte olan diğer dillerde “siler”, “sler” hem bir, hem de birkaç kişiye hitap edildiğinde kullanılmaktadır. Tuva Dilinde birkaç kişiye saygı belirtmeden hitap edildiğinde “silerler” biçimi kullanılır. Bu zamir tarihi bakımdan iki kat türemiş sayılır: (siz + ler = siler) + ler.
“olar, alar” zamiri kök ve ek durumundaki “l”nin temelinde oluşmuştur: ol, al + lar = olar, alar.
Tuva dilinde “olar”ın yanı sıra “ılar”(diyalektik) zamiri de kullanılmaktadır.
Anıtlarda “biz” ve “siz” şahıs zamirlerinin I. Tekil şahıs iyelik ekiyle yönelme hâlinde birleşmesi oldukça sık görülmektedir (siz + im + e = sizime – size(benim olan)). S. Y. Malov, eski Uygur el yazmalarında “siziñe, biziñe” zamirlerinin tespit edildiğine dikkat çekmektedir.
İncelemekte olduğumuz çağdaş dillerde bu tür iyelik ekiyle yapılan birleşmeler kendi kullanım alanlarını daraltmakla beraber hala görülmektedirler:  Tuva. Silerim – benim (olan) siz, olarım – benim(olan) onlar.
Aynı zamanda Yenisey anıtlarında I. ve II. tekil ve çoğul şahıs zamirlerinin yapım ekleriyle birleşmelerine hiç rastlanmamıştır. Fakat bu şekil birleşmeler çağdaş dillerde oldukça yaygındır. Bu durum belirtilen kişi zamirlerinin daha sonraki dönemde gelişmesinin sonucu olarak kabul edilebilir.
Böylece Kırg. meniki, Tuva. Meeñii vb. (men + niñ + ki) – benimki vb. şekillerde iyelik biçimleri oluşmuştur.
Bu tür oluşumlar için tabloya bakınız. Yenisey metinlerinde böyle şekillere rastlanmamıştır.
Bazı dillerde zamirlerin –da + gı ekleriyle birleşimi oldukça yaygındır: Kırg. , Tuva. , Alt. mendegi, Hak. Mindeg – bendeki.
Kırg. , Alt. mençe, Hak. “mince – benim (büyüklüğümde), benim kadar” tipindeki şekillere sık sık rastlanmaktadır. Karşılaştırma veya benzetme ifade eden şekiller çoktur: kırg. mendey, Alt. mendiy, Tuva. menzig,  - benim gibi; Tuva. mengileştir – benim gibi, bana benzer.
Kırgız dilinde kişi zamirinin –lık ekiyle birleşmesi mümkündür: mendik – taraftarım, sendik – taraftarın vb.

Zamirlerin –nıkı, -nıyı, - nıı, -nii vb. eklerle birleşimi:


Kırgız Dili

Altay Dili

Şor Dili

Hakas Dili

Tuva Dili

meniki – benim

meniyi

meniyi

mini

meeñii

seniki – senin

seniyi

seniyi

sini

señii

anıkı – onun

onıyı

anıyı

anı

ooñuu

bizdiki – bizim

bistiyi

pistiyi

písti

bistii, bisternii,

sizdiki, sizderdiki, silerdiki – sizlerin

slerdiyi

slerdiyi

sírerni

silerlernii

alardıkı - onların

olordıyı

ılardıyı

olarni

olarnıı

Zamirlerin diğer çeşitleri Yenisey yazıtlarında çok az sayıdaki örneklerle verilmiştir. Fakat onlar çağdaş dillerde değişik şekillerde korunmaktadır.
Örnek:
Yenis. bubu; Kırg. bu, Alt. bu, Hak. pu, Şor. po, Tuva. bo.
Yenis. olo; Kırg. al, diğer dört dilde ise –ol.
Yenis. (veya oşo, uşu?) – öteki, Kırgızcada ise oşo şeklinde verilmiştir. Diğer dört dilde ise farklıdır.
Yenis. özkendim, kendi; Kırg. “öz-” korunmaktadır. Diğer dillerde farklıdır: Alt. boy-, Şor. poz-, Tuva. bod-.
Yenis. ne? – ne?, Altaycada korunmuştur:  ne?  
Diğer dillerde ise farklı şekillerdedir: Şor. noo?, Hak. nime?, Kırg. emne?
Anıtlarda, çağdaş dillerde de rastladığımız türemiş şekiller tespit edilmiştir:
Yenis. andagöyle, öylece; Hak. andag, Tuva. ındıg, andıg; Kırg. anday, Şor. andıg, endin; Alt. andıy;
Yenis. antaorada; Tuva. ında, anda; Kırg. , Hak. , Şor. , Alt. anda;
Yenis. ançaonca, bunca; Kırg. , Alt. ança; Tuva. ınça, ança; Hak. anca; Şor. ençe;
Yenis. ançagböyle, bu kadar, demin; Tuva. ınçaar, ançaar; Kırg. ança; Hak. anca; Şor. ençe; Alt. d‘añıla ve emdi le.
Yenisey dönemi dillerinde başka zamirlerin de olabileceği şüphesiz fakat onların sayılarının giderek arttığı açıktır. Her şeyden önce, bazı modern dillerde işaret zamirleri kullanılırken anlamsal ifadelere dikkat etmeliyiz: Kırg. bu – bu, al – öteki, şu, oşo, uşu –  şu, tigi – öteki, daha uzakta olanı,  tetigi – öteki, daha da uzakta olanı (Hak. tigi, Şor. tigi, Alt. tu ol, Tuva. doo, döö, duu, düü – işte o).
Soru zamiri de çok gelişmiştir. İlk olarak kim (Kırg.), kem (Alt. , Şor. Hak.), kım (Tuva)? – insanlar için ve ne (Alt.), noo (Şor.), nime (Hak.), emne (Kırg.), çü, çüü (Tuva.) ? – hayvanlar ve cisimler için kullanılmış ve kökleşmiştir. İkinci olarak ise “kança? – ne kadar?” (Kırg. ve diğer dillerde) gibi zamirler ortaya çıkmıştır.
Genel olarak çağdaş dillerin herbiri çok sayıda ve değişik kategoride zamirler ve onlardan türemiş şekiller içermektedir (daha fazla bilgi için her dilin kendi dilbilgisi kitaplarına bk.).

 
Sitedeki "Eski ve Bugünkü Yenisey Dili" adlı kitabın içeriği kaynak gösterilmek şartı ile kullanılabilir. İletişim