| Sıfatlar |
 |
 |
|
Eskiden Yenisey ırmağının üst ve orta havzasına yerleşen halkların maddî ve manevî kültürlerinin gelişme seviyesi –çok sayıda olmasa da- değişik sıfatlarla yansıtılmıştır. Bunların bazıları çağdaş dillerde korunmuş bazıları ise değişikliğe uğramıştır. Örnekler: 1) Renk adları: Yenis. ak – beyaz, kök – mavi, kara – siyah, yalın; Tuva. ak, kök, kara; Kırg. ak, kök, kara; Hak. ax, kök, xara; Şor. ak, kök, kara; Alt. ak, kök, kara. 2) Eşitlik, sayı, büyüklük ve soyutluk belirten kelimeler: Yenis. teg – eşit, benzer; üküş – çok; ülken – yüce; Tuva. deg – gibi, benzer; xöy, köp, ulug; Kırg. teñ – eşit; sıyaktuu – gibi; köp, uluu; Hak. tiñ – eşit; köp, ulug; Şor. teg, köp; Alt. teñ, köbizi, ulu. 3) Estetik algılamalarla ilgili belirtilerin ifade edilmesi: Yenis. körk – güzel; edkü – sadık, iyi kalpli; ediz – yüce, yüksek; Tuva. körüştüg, eki, bedik; Kırg. körük, körköm; kımbat, cakşı, kötörüñkü; Hak. kürke – güzel perde; çaxsı sagıştıg, oñdaydı, çaxsı; Alt. d‘araş, d‘akşı, biyik. Çağdaş dillerde sıfatlar, Yenisey dilindeki bazı sıfatların korunması, iç kaynaklarla yeni sıfatlar türetilmesi ve başka dillerden alınan kelimelerle zenginleşmiştir. Örnekler: Dilin kendisinde oluşan ve doğu dillerinden alınan sıfatlar: Tuva. barıksançıg – gitmek istenilen yer, çaygı – yazlık, körüngen – her yerde hazır, dıñnangır – uysal, nogaan (Moğol.) – yeşil. Kırg. şaardık – şehirli, bügünkü – bugünkü. Hak. xarlıg – karlı, puungí – bugünkü, xatxıraaçı – komik, atarxax – kıskanç. Şor. karlıg – karlı, kışkı – kışlık. Alt. büdümçilü – sadık, bügüngi – bugünkü, ölöñdögi – çöp üzerindeki. İncelenmekte olan dillere Rus dilinden giren sıfatlar: Kırg. dejurnıy, aktivdüü – aktif; Hak. aritmetiçeskiy – aritmatik, velikay – ulu, yüce, komsomolskay – komsomol, udarnay – öncülük; Alt. pedegogiçeskiy, yunnatskiy, meditsinskiy; Tuva. kommunistig, sotsiyalistig, şkolalıg, plannıg. Hem Yenisey döneminde hem de günümüzde kök durumundaki sıfatlar niteleme sıfatlarına girmektedir. İlgi sıfatlarının rolünü türetilmiş olan gövdeler ya da isimler yerine getirmiş ve getirmektedir. Örnekler: 1) Yenis. tamkalıg – damgalı; Tuva. tañmalıg; Kırg. tamgaluu; Hak. tañmalıg; Alt. tañmalu. 2) Yenis. altun keş – altın kemer; Tuva. aldın kur; Kırg. altın kur; Hak. altın xur; Şor. altın kur; Alt. altın kur. Anıtlarda isim hâline gelmiş olan sıfatlara çok az rastlanmışsa da (örüñüm karam – benim aydınlığım ve karam gibi) zamanla zamanla onların sayısı çoğalmıştır: Tuva. dagnıñ bedii – dağın yüksekliği, dalaynıñ tereñi – deniz derinliği; Kırg. cumurtkanın sarısı – yumurtanın sarısı; Hak. stol uzunı – masa uzunluğu; Alt. d‘ımırtkanıñ agı – yumurtanın beyazı. Dillerin çoğu için sıfatların türetilmesinde en verimli ekler aşağıdakiler olmuş ve olmaktadır: 1) Yenis. –lı, -li (sahiplik bildirir): çablı – şöhretli, atlı – atılı; Kırg. –luu, -lü, -duu, -düü, -tuu, -tüü: ataktuu, attuu; Hak. –lıg, -líg, -nıg, -níg, -tıg, -tíg : tastıg – taşlı, attıg – atlı, müüstíg –boynuzlu; Şor. –lıg, -lig, -tıg, -tig, -nıg, -nig ve dudaksıllarla: uyalıg – yuvası olan, konuktug – müreffeh; Alt. –lu, -lü, -tu, -tü, -du, -dü : koylu – koyunu olan, attu – atlı, kemelü – gemisi olan. Tuva dilinde bu anlamda –lıg eki kullanılmaktadır: aldarlıg – şan, şöhret sahibi, a’ttıg – atlı. 2) Yenis. –lıg, -lig (bu ek, soyut isimleri ifade etmenin yanı sıra, çağdaş dillerde yer alan ilgi sıfatlarını ifade etmek için de kullanılır.): altunlıg – altınlı, içinde altın bulunan, inilig – küçük kardeşleri olan, erkilig – güçlü, hüküm sahibi, özlik – kendi. Bu ekin, incelenmekte olan diğer dillerdeki karşılığı yukarıda verilmiştir. 3)Yenis. –kı, -ki : yerdeki – yerdeki, teñrideki – göyüzünde olan, aşnukı – öncü, önde gelen; Tuva. –kı, -ki, -ku, -kü, -gı, -gi, -gu, -gü : kışkı – kışlık, daartagı – yarınki, burungu – erken, xooraydagı – şehirdeki, şöldegi – tarladaki; Kırg. –gı, -gi, -gu, -gü, -kı, -ki, -ku, -kü : şaardagı – şehirdeki, kışkı – kışlık; Hak. –gı, -gí, -xı, -kí : püüngí – bugünkü, pıltırgı – geçen yılki, çirdegí –yerdeki, turadagı – izbedeki; Şor. –kı, -ki, -gı, -gi : çaskı – ilkbaharlık, bügüngi – bugünkü, eskidegi – eskideki, ölüñdögi – çöpteki. 4)Yenis. –sız, -siz, -suz, -süz (olumsuz yapılar için yukarıdaki isimler bölümüne bakınız) 5)Yenis. –ıg, -ig: katıg – katı, tirig – diri; Tuva. kadıg; Kırg. katuu, tirüü ya da tiri; Hak. xatıg, tíríg; Şor. kadıg, tirig; Alt. katu, tirü. Bazı sıfatlar fiilden önce gelip onu belirterek Yenisey döneminde bile zarf işlevi görmekte idi. Bu kural hâlâ korunmaktadır: Örnekler: Yenis. buñ baña bat ermis – keder bana çabuk geldi; Tuva. dürgen çorup olur – hızlı yürüyor; Kırg. bat cürdü – hızlı yürüdü; Hak. caxsı pala caksı ürgençe – iyi çocuk iyi okur; Alt. kırdan suular türgen agıp tüşti – sıra dağlardan sular hızla aktı. Değişik derecelerdeki ifadeleri belirten biçimler anıtların dilinde yansıtılmamıştır. Bu biçimler çağdaş dillerde çok yaygındır. I. Tuva dilinde: kızıl – kırmızı, kızılzımaar – kırmızımsı, kızılgar – az kırmızı, kıpkızıl, çıskızıl – kıpkırmızı. II. Kırgız dilinde: kızıl – kırmızı, kızgımtıl – kırmızımsı, . . . -dan kızıl – dan kırmızı, kızılıraak – daha kırmızı, eñ kızıl – kıpkırmızı. III. Hakas dilinde: xızıl – kırmızı, xızıl-arax – kırmızımsı, xıpxızıl – açık kırmızı. IV. Şor dilinde: kızıl – kırmızı, kızılaraak – kırmızımsı, daha kırmızı; karamdık – siyahımsı; eñ kızıl – kıpkızıl. V. Altay dilinde: kızıl – kırmızı, kızılzımak = kızarık, kızılzu – kırmızımsı, kıpkızıl – kıpkırmızı. İncelemekte olduğumuz dillerde ve diğer Türk dillerinde belirttiğimiz ekler dışında sıfat türeten birçok ek vardır. Onlardan bazıları: Tuva dilinde: 1) –sıg, -zıg: sütsüg – süt kokan, bicigsigi – yazıya benzer; 2) –kır, -kir, -kur, -kür, -gır, -gir, -gur, -gür: ünüşkür – bereketli, bildingir – anlaşılır; 3) –sak, -sek, -zak, -zek: a’tsak – atları seven, urugzak – çocuğunun olmasını isteyen, oyunzak – oynamayı seven; 4) –ık, -ik, -uk, -ük: çırıg – parlak, dücük – aşağı, turuk – sallanan; 5) –çak, -çek: acınçak – öfkeli, öttünçek – taklit etmeyi seven; 6) –çıg, -çig, -çug, -çüg: dıñnaksançıg – sonsuza kadar dinlenilebilir kişi, körüksençig – görmek istenilen kişi, katırınçıg – komik vb. Kırgız dilinde: -çak, -çek, -çok, -çök: tarınçak – alıngan, köñülçök – iyi kalpli. Hakas dilinde: 1) –çax, -çek, -cax, -cek, -çıx, -çík,-cıx, -cik: tarıncax – öfkeli, kírlencík – kir tutan; 2) –x, -(x)ax, -(k)ek: payorxax – zenginliğiyle övünen, ırgaax – gözü yaşlı vb. Bütün bunlar incelemekte olduğumuz dillerin kelime hazinesinin zenginleştiğini göstermektedir. |
