I- Bu eserde bugünkü Tuva, Kırgız, Hakas, Şor ve Altay dillerinin Yenisey yazıtlarının diliyle olan ilişkisi aydınlatılmaktadır.
Bu amaçla 1000-1400 yıl içerisinde kendiliğinden gelişen bu dillerin gelişim ve değişimleri arkaik Yenisey elementleri doğrultusunda incelenmektedir.
Burada araştırmanın sınırlarını bütün Türk dillerini içine alacak şekilde genişletebilirdik. Çünkü tüm bu dillerde az sayılmayacak derecede eski Türk anıtlarının dil özellikleri saklı kalmıştır. Fakat Tuva, Kırgız, Hakas, Şor ve Altay dillerinin birbirleriyle ve Yenisey yazıtlarıyla olan ilişkileri diğer dillere oranla daha fazladır. Bunlar tarihsel açıdan Türk dillerinin Yenisey grubunu oluşturmaktadırlar. Bu sebeple elimizdeki eseri “Eski ve Bugünkü Yenisey Dili” olarak adlandırmayı doğru bulduk.
II- Çalışmamızda, karşılaştırdığımız altı dil arasındaki bütün özellikler değil; sadece karakter ve önem açısından Yenisey yazıtlarıyla ilişkisi daha fazla olanları incelenmektedir. Burada morfolojik özelliklere dayanarak Kırgız ve Tuva dillerinin gramerleri üzerinde daha fazla durulmuştur. Tekrara düşmemek için de çağdaş diller arasından bir ikisini ele alma ihtiyacı hissettik. Dolayısıyla yazıtların büyük bir bölümüne yakın olması ve Çikler’in dili ile bağlantısı olması nedeniyle Tuva dilini ve kendi tarihî gelişimi içerisinde çok esaslı bir değişime maruz kalan Kırgız dilini ele aldık (Kırgızların atalarının bir bölümü yaklaşık bin yıl önce Yenisey’den Tyan-Şan’a göç ettiler).
Bu eser hazırlanırken bölgeler arası karşılaştırmalı gramer oluşturmak veya ele alınan dillerin her birinin tarihini araştırmak gibi bir amaç güdülmemiştir. Karşılaştırma yapılırken temel olarak çağdaş edebî diller ele alınmıştır. Bu dillerin diyalektik özellikleri çoğu zaman hesaba katılmamıştır.
Okuyucunun Orhun – Yenisey yazıtlarının grameri hakkında temel bilgiye sahip olduğunu varsaydık. Sadece bazı durumlarda fazla detaya girmeden açıklamalarda bulunduk. Oluşturulan tablolardaki resimli materyallerin yer alış düzeni dillerin yakınlık veya benzerlik özelliklerine göre değişmektedir.
Göz önünde bulundurulan bütün dillerin örnekleri rahat bir karşılaştırma olması ve teknik sebepler nedeniyle tek bir transkripsiyon alfabesiyle verilmiştir.
“K” ve “G” harfleri kalın ünlülerle ( a, ı, o, u) aynı hecede bulunduklarında arka damak K ve G’si durumundadırlar. Eserde dillerin adlandırılması kısaltılarak verilmiştir: Yenisey dili = Yenis. , Tuva Dili = Tuva. , Kırgız Dili = Kırg. , Altay Dili = Alt. , Şor Dili = Şor. , Hakas Dili = Hak.
III – Eserin hazırlanması yazarlar tarafından aşağıdaki şekilde paylaşılmıştır:
1- Giriş bölümü, Yenisey yazıtları ve yazıtları çerçeveleyen sınırlar, okuma ve kelime hazinesi açışından uygunluk Z. B. Aragaçi ve İ. A. Batmanov tarafından hazırlanmıştır.
2- Temel fonetik olaylar, söz değişimi ve ön söz İ. A. Batmanov tarafından hazırlanmıştır.
3- Cümlenin ana ve yardımcı öğelerinin sınıflandırılması Z. B. Aragaçi tarafından hazırlanmıştır.
4- Fiiller G. F. Babuşkin tarafından hazırlanmıştır.
Tuvalılarla ilgili bütün bölümler Z. B. Aragaçi tarafından, Şorlar ve kısmen Hakaslarla ilgili bölümler G. F. Babuşkin tarafından hazırlanmıştır.
Ekte sözlük verilmiştir. Hazırlayanın ismi özellikle belirtilmiştir.
Kızıl
21 Temmuz 1961
Yazarlar Birliği Editörü
İ. A. Batmanov
|