|
İyelik Ekleriyle İsim Çekimleri:
Orhun-Yenisey dilinde tekil iyelik ekleriyle isimlerin çekimleri özel bir yapıya sahipti.
Bununla ilgili olarak iki görünüş bulunmaktadır: I. ve II. tekil şahıs ekleri çekiminin şemasındaki bazı farklılıklar (-m, -n) ve III. tekil şahıs iyelik eki bulunan isimlerin özel çekimleri (-ı, -sı).
I. ve II. tekil şahıs eki kullanıldığında belirtme hâli eki “-ıg” şeklinde değil “-ın” şeklinde ifade edilmektedir (Tabloya bakınız). Bu olay Türk dilin yapım eki sistemine uymayan “-ıg” eki genizsi niteliğin göstergesidir.
Orhun-Yenisey anıtlarının dilinde I. ve II. tekil şahıs iyelik ekiyle beraber kullanılan iki çeşit yönelme-yön gösterme hâli eki vardır: - –ka, -ke, -ga, -ge : 11, 4, 9, 51 numaralı metinlerde, Köl İç Çor, Ongin, Tonyukuk, Köl Tigin, Bilge Kağan anıtlarında.
- –a, -e : 3, 7, 8, 13, 15, 27, 44, 45 numaralı metinlerde. Bazı anıtlarda (1, 29, 41) bu eklerin her iki çeşidine de rastlanmıştır. -a ekinin –ka, -ga eklerinden oluştuğunu var sayarsak, -ka, -ga eklerinin daha arkaik olduğunu söyleyebiliriz.
Bununla birlikte aynı haldeki bu art zamanlı varyantları diyalekt görünüşler olarak kabul edebiliriz.
Edebî Tuva dilinde ve onun ağızlarının çoğunda “-m-ga” şekli yaygındır. Fakat Todcin diyalektinde –(m)-a şekline de rastlanmaktadır. Hakas, Şor ve Altay dillerinde de –ga, -a eklerinin her ikisi bulunmaktadır.
Edebî Kırgız dilinde ve onun ağızlarının çoğunda ikinci şekil yani –a (iyelik ekinden sonra) yerleşmiş durumdadır. Güney ağızlarında –(m)-ga şekline de rastlanmaktadır. Bu olay Uygur ve Özbek dilleriyle de karşılaştırılabilir. Bu dillerde bu olay çok doğaldır. (Bu dillerde isimlerin iyelik ekli ve iyelik eksiz çekimleri aynıdır: toşgə ve toşimgə - taşa, taşıma). İncelemekte olduğumuz dillerin herbirinin fonetik özelliklerine göre aynı ekler değişik akustik şekillerde kullanılmaktadır (-nıñ ve -dın şeklindeki tamlayan hâli, -nı ve –dı belirtme hâli, -dan ve nañ ayrılma hâli vb.). Bununla beraber şemada yansıtılmayan ünlü uyumlarını da göz önünde bulundurmamız gerekir.
İncelemekte olduğumuz altı dilde ve diğer Türk dillerinin çoğunda III. tekil şahıs iyelik ekine göre isim çekimi kendine has birtakım özelliklere sahiptir.
I. tekil şahıs iyelik eki alan isimlerin çekim şekilleri:
İsmin halleri | Diller | Yenis. | Hak. | Şor. | Alt. | Tuva. | Kırg. | Yalın | -m | -m | -m | -m | -m | -m | -ım | -ım | -ım | -ım | -ım | -ım | -im | -ím | -im | -im | -im | -im | --- | --- | -um | --- | -um | -um | --- | --- | -üm | --- | -üm | -üm | Tamlayan | -m-ıñ; -m-iñ | -m-nıñ | -m-nıñ | -m-nıñ | -m-nıñ | -m-dın | | -m-níñ | -m-niñ | -m-niñ | -m-niñ | -m-din | | | -m-nüñ | | -m-nuñ | -m-dun | | | -m-nüñ | | -m-nüñ | -m-dün | -ım-ıñ | -ım-niñ | -ım-nıñ | -ım-nıñ | -ım-nıñ | -ım-dın | -im-iñ | -m-níñ | -im-niñ | -im-niñ | -im-niñ | -im-din | --- | --- | -um-nuñ | --- | -um-nuñ | -um-dun | --- | --- | -üm-nüñ | --- | -üm-nün | -üm-dün | Yönelme | -m-ka, -m-ke | -m-ga, -m-ge | -m-ga, m-ge | -m-ga, m-ge | -ma-ga, -m-ge | -m-a, -m-e | -m-a, -m-e | -m-a, -m-e | -m-a, -m-e | -m-go, -m-gö | -m-a, -m-e | -m-o, -m-ö | | | | -m-a, -m-e | | | | | | -m-o, -m-ö | -ım-ga, -ım-a | | -ım-ka | -ım-ga, -ım-a | -ım-ga, -ım-a | -ın-ga, -ım-a | -im-ge, -im-e | -ım-a | -im-ke | -m-a, m-e | -im-ge, im-e | -im-ge, -im-e | -um-ga, -um-a | -im-e | ---- | --- | -um-ga, -um-a | --- | -üm-ge, -üm-e | -um-a | --- | --- | -üm-ge, -üm-e | --- | -m-ge | -üm-ö | Yön eki | (-m, -ım, -im) | -mzar, -mzer | -mzaara | --- | -ım-ge | --- | -ñaru, -ñeru | -ımzar | -ımzaara | --- | -im-ge | --- | (-garu’dan) | -ímzer | -imzaara | --- | -im-çe | --- | | --- | -umzaara | --- | -um-ça | --- | | --- | -umzaara | --- | -üm-çe | --- | Belirtme | -m-ın, -m-in | -m-nı, -m-ní | -m-nı, -m-ni | -m-dı, -m-di | -m-nı, -m-ni | -m-dı, -m-di | | | -m-nu, -n-nü | | -m-nu, -n-nü | -m-du, -n-dü | -ım-ın | -ım-nı | -ım-nı | -ım-dı | -ım-nı | -ım-dı | -im-in | -ím-ní | -im-ni | -im-di | -im-ni | -im-di | --- | --- | -um-nu | | -um-nu | -um-du | --- | --- | -üm-nü | | -üm-nü | -üm-dü | Bulunma | -m-ta, -m-te | -m-da, -m-de | -m-da, -m-de | -m-da, -m-de | -m-da, -m-de | -m-da, -m-de | | | | -m-do, -m-dö | --- | -m-do, -m-dö | -ım-ta | -ım-da | -ım-da | -ım-da | -ım-da | -ım-da | -im-te | -ím-de | -im-de | -im-de | -im-de | -im-de | --- | --- | -um-da | --- | -um-da | -um-da | --- | --- | -üm-de | --- | -üm-de | -üm-dö | Ayrılma | --- | -m-nañ | -m-nañ | -m-nañ | -m-dan | -m-dan, | | -m-neñ | -m-neñ | -m-neñ, | | -m-den, | | | | -m-noñ, | -m-den | -m-don, | | | | -m-nöñ | | -m-dön | | | | | | | --- | -ım-nañ | -ım-nañ | -ım-nañ | -ım-den | -ım-dan | --- | -ím-neñ | -im-neñ | -im-neñ | -im-den | -im-den | --- | | -um-nañ | --- | -um-dan | -um-dan | --- | --- | -üm-neñ | --- | -üm-den | -üm-dön | Vasıta | -m-ın, -m-in | -m-nañ, | -m-ma, | -m-la, | (-m bile | (-m menen | | -m-neñ | -m-me | -m-le | | | | | | -m-lo, -m-lo | | | -ım-ın | -ım-nañ | -ım-ma | -ım-la | -ım bile | -ım menen | -im-in | -ím,neñ | -im-me | -im-le | -im bile | -im menen | --- | | -um-ma | --- | -um bile | -um menen | --- | | -üm-me | --- | -üm bile) | -üm menen) |
Not: II. tekil şahıs iyelik eki bulunan isimlerin çekimleri de aynı şekildedir. I. tekil şahıs iyelik eki bulunan isimlerin çekimlerine örnekler(Yen. , Kırg. , Şor. taş; Hak. tas; Tuva. daş – taş)
İsmin Halleri | Diller | Yenis. | Tuva. | Hak. | Şor. | Alt. | Kırg. | Yalın hâli | taşım | dajım | tazım | tajım | tajım | taşım | Tamlayan hâli | taşımıñ | dajımıñ | tazımnıñ | tajımnıñ | tajımnıñ | taşımdın | Yönelme hâli | taşımka
taşıma | dajımga
ve dajıma | tazıma
tazımga | tajımga
tajıma | tajımga
tajıma | taşıma
--- | Yön eki | taşımñaru | dajımçe | tazımzar | tajımzaara | --- | --- | Belirtme hâli | taşımın | dajımnı | tazımnı | tajımnı | tajımnı | taşımdı | Bulunma hâli | taşımta | dajımda | tazımda | tajımda | tajımda | taşımda | Ayrılma hâli | --- | dajımdan | tazımnañ | tajımneñ | tajımñañ | taşımdan | Vasıta | taşımın | (dajım bile) | tazımnañ | tajımma | tajımla | (taşı menen) |
III. tekil şahıs iyelik eki alan isimlerin çekim şemaları:
İsmin Halleri | Diller | Orhun-Yenisey | Hak. | Alt. | Şor. | Tuva. | Kırg. | Yalın | -(s)ı | -(z)ı | -(z)ı | -(z)ı | -(z)ı | -(s)ı | -(s)i | -(z)í | -(z)i | -(z)i | -(z)i | -(s)i | --- | --- | --- | -(z)u | -(z)u | -(s)u | --- | --- | --- | -(z)ü | -(z)ü | -(s)ü | Tamlayan | -(s)ı-nıñ | -(z)ı-nıñ | -(z)ı-nıñ | -(z)ı-nıñ | -(z)ı-nıñ | -(s)ı-nın | -(s)i-niñ | -(z)í-níñ | -(z)i-niñ | -(z)i-niñ | -(z)ı-niñ | -(s)i-nin | --- | --- | --- | -(z)u-nuñ | -(z)u-nuñ | -(s)u-nun | --- | --- | --- | -(z)ü-nüñ | -(z)ü-nüñ | -(s)ü-nün | Yönelme | -(s)ı-ñ-a | -(z)ı-n-ga | -(z)ı-n-ga | -(z)ı-n-ga | -(z)ı-n-ga | -(s)ı-n-a | | -(z)ı-n-a | -(z)ı-n-a | -(z)ı-n-a, | | | -(s)i-ñe | -(z)í-n-ge | -(z)i-n-ge | -(z)i-n-ge | -(z)i-n-ge | -(s)i-n-e | --- | -(z)í-n-e | -(z)i-n-e | -(z)i-n-e | | | --- | --- | --- | -(z)u-n-ga | -(z)u-n-ga | -(s)u-n-a | | --- | --- | -(z)u-n-a | | | | | | -(z)ü-n-ge | -(z)ü-n-ge | -(s)ü-n-ö | | | | -(z)ü-n-e | | | Yön eki | -(s)ı-ñaru | -(z)ı-n-zar | --- | -(z)ı-n-zaara | -(z)ı-n-çe | --- | -(s)i-ñerü | -(z)í-n-zer | --- | -(z)i-n-zaara | -(z)i-n-çe | --- | --- | --- | --- | -(z)u-n-zaara | -(z)u-n-çe | --- | --- | --- | --- | -(z)ü-n-zaara | -(z)ü-n-çe | --- | Belirtme | -(s)i-n | -(z)ı-n | -(z)ı-n | -(z)ı-n | -(z)ı-n | -(s)ı-n | -(s)i-n | -(z)í-n | -(z)i-n | -(z)i-n | -(z)i-n | -(s)i-n | --- | | --- | -(z)u-n | -(z)u-n | -(s)u-n | --- | --- | --- | -(z)ü-n | -(z)ü-n | -(s)ü-n | Bulunma | -(s)ı-n-ta | -(z)ı-n-da | -(z)ı-n-da | -(z)ı-n-da | -(z)ı-n-da | -(s)ı-n-da | -(s)i-n-te | -(z)í-n-de | -(z)i-n-de | -(z)i-n-de | -(z)i-n-de | -(s)i-n-de | --- | --- | --- | -(z)u-n-da | -(z)u-n-da | -(s)u-n-da | --- | --- | --- | -(z)ü-n-de | -(z)ü-n-de | -(s)ü-n-dö | Ayrılma | --- | -(z)ı-nañ | -(z)ı-n-nan | -(z)ı-nañ | -(z)ı-n-dan | -(s)ı-n-dan | --- | -(z)í-neñ | -(z)i-n-neñ | -(z)i-neñ | -(z)ı-n-an | -(s)ı-n-an | --- | --- | --- | --- | -(z)i-n-den | -(s)i-n-den | --- | --- | --- | --- | -(z)i-n-en | -(s)i-n-en | --- | --- | --- | -(z)u -nañ | -(z)u-n-dan | -(s)u-n-dan | --- | --- | --- | --- | -(z)u-n-an | -(s)u-n-an | --- | --- | --- | -(z)ü-neñ | -(z)ü-n-den | (-(s)ü-n-dön) | --- | --- | --- | --- | -(z)ü-n-en | -(s)ü-n-ön | Vasıta | -(s)ı-n | -(z)ı-nañ | -(z)ı-la | -(z)ı-ba | --- | --- | -(s)i-n | -(z)í-neñ | -(z)i-le | -(z)i-be | --- | --- | --- | | --- | -(z)u-ba | --- | --- | --- | | --- | -(z)ü-be | --- | --- |
III. tekil şahıs iyelik eki alan isimlerin çekimlerine örnekler:
İsmin Halleri | Diller | Yen. | Tuva. | Hak. | Şor. | Alt. | Kırg. | Yalın | Taşı | Dajı | Tazıñ | Tajı | Tajı | Taşı | Tamlayan | Taşınıñ | Dajınıñ | Tazınıñ | Tajınıñ | Tajınıñ | taşının | Yönelme | Taşıña | dajınga | Tazınga
Tazına | Tajınga
Tajına | Tajınga
Tajına | Taşına | Yön eki | Taşıñaru | Dajınçe | Tazınzar | Tajınzaara | --- | --- | Belirtme | Taşın | Dajın | Tazın | Tajın | Tajın | Taşın | Bulunma | Taşınta | Dajında | Tazında | Tajında | Tajında | Taşında | Ayrılma | --- | Dajından
Dajınan | Tazınañ | Tajınañ | Tajınnañ | taşınan | Vasıta | taşın | (Dajı bile) | tazınañ | tajıba | tajıla | (Taşı menen) |
Not: Ünsüzlerle ve –ı, -zı ekleriyle sona eren isimlerin çekimleri de aynı şekildedir.
Gerçi bu tip çekimlerdeki tamlayan hâli ekleri kendine özgü bir yapı içermemektedir. İncelemekte olduğumuz dillerin tümünde belirtme hâlinin kısaltılmış şekli (-nı yerine –n) korunmuştur.
Yenisey dönemi de dahil yönelme ve bulunma hâlinde iyelik ve hâl eklerinin arasında yardımcı ses “–n” kullanılmakta idi. Yardımcı “–n” sesi, incelemekte olduğumuz dillerde aynı durumlarda korunmakta ve ayrılma hâlinde de kullanılmaktadır.
Bu durumda iyelik ekinin bileşimine giren ve “-sın, -ın” şeklinde gösterilen “-n”nin onarılacağı tahmini Yenisey ve Orhun anıtlarındaki bilgilerde ve incelenmekte olan çağdaş dillerin beşinde de tasdik edilmemiştir. Bu dillerin hiçbirinde yalın halde belirtilen ek sonunda “-n” sesi bulunmamaktadır.
III. tekil şahıs iyelik ekine göre çekimlenen isimler gibi yapısında yardımcı “n” sesi bulunduran -nıkı ekiyle oluşturulan isimler de çekimlenmektedir:
Kırg. anıkı – onun, ona ait, anıkının, anıkını, anıkın, anıkında, anıkınan.
Tuva. Çeçekmanıı – Çeçekme’ye ait, onun evi, ailesi; Çeçekmanıınıñ, Çeçekmanıınga, Çeçekmanıın, Çeçekmanıında, Çeçekmanıından.
Şor. kozannıyı – tavşan, kozannıyınıñ, kozannıyınga, kozannıyın, kozannıyında, kozannıyınañ.
Bir başka olguyu da örnek olarak gösterebiliriz: ol, al – o, öteki ve bu, bo – bu zamirlerinin çekiminde “n”nin belirmesi.
Kırg. al + da = anda – orada ve onda,
bu + da = munda, mında – burada, bunda,
Tuva. ol + da = ında – orada, onda,
bu + da = mında – bunda, burada,
Şor. ol + da = anda – orada, onda,
Po + da = mında – burada, bunda.
Gösterilen durumların tümünde “-sın” onarılması söz konusu değildir. Yenisey şekli –ı-ñ-a”nın “ı-n-ga”dan oluştuğu görülmektedir. yani “ınga > -ıña basamağından (“n”nin “g”nin düşmesiyle “ñ”ye dönüşmesi).
Tuva dilinde ek birleşmelerinde daha arkaik varyant korunmaktadır. Yani –ı-n-ga, -sı-n-ga ekleri. Hakas, Şor ve Altay dillerinde (diyalektlerde) ise her iki tür de korunmaktadır: -ı-n-ga, -sı-n-ga ve –sı-n-a, -ı-n-a. Edebî Kırgız dilinde ve onun ağızlarının çoğunda ek durumundaki “g” yitirilmiştir. Sonuçta eski –ı-n-ga, sı-n-ga ekleri –ı-n-a ve –sı-n-a eklerine dönüşmüştür.
İncelemekte olduğumuz çağdaş dillerde çıkma hâli eki, iyelik ekileriyle çekimlendiğinde fonetik değişikliklere uğramaktadır. Böylece Tuva dilinde –ı-n-dan ve –ı-n-an ekleri bir arada görülmektedir. Altay dilinde –ı-n-dañ ekinin –ı-n-nañ dönüştüğü açıktır (yardımcı “n”nin etkisiyle “d”nin nazallaşması gerçekleşmiştir). Hakas, Şor ve Kırgız dillerinde ise nazallaşmış “d”nin yardımcı “n”ile birleşmesi gerçekleşmiştir (Bununla beraber Kırgız dilinde “taşından” varyantı da korunmuştur.
Aşağıdaki taboda Tuva ve Kırgız dillerindeki isimlerin iyelik ekleriyle çekimleri gösterilmiştir. Tabloya hâl eklerinin bütün fonetik varyantlarını yansıtacak şekildeki kelimeler alınmıştır. Örnek: añ – av hayvanları, canavar; e’t , et – et; ok – ok, kurşun; xöl, köl – göl; ır – şarkı; kiji, kişi – kişi; kuş – kuş; düp, tüp – dip. I. tekil şahıs iyelik ekleriyle
İsmin Hâlleri | Diller | Tuva Dili | Kırgız Dili | Yalın | añım | añım | e’dim | etim | ogum | ogum | xölüm | kölüm | ırım | ırım | kijim | kişim | kujum | kuşum | düvüm | tübüm | Tamlayan | añımnıñ | añımdın | e’dimniñ | etimdin | ogumnuñ | ogumdun | xölümnüñ | kölümdün | ırımnıñ | ırımdın | kijimniñ | kişimdin | kujumnuñ | kuşumdun | düvümnüñ | tübümdün | Yönelme | añımga | añıma | e’dimge | etime | ogumga | oguma | xölümge | kölümö | ırımga | ırıma | kijimge | kişime | kujumga | kuşuma | düvümge | tübümö | Yön gösterme | añımçe | --- | e’dimçe | --- | ogumçe | --- | xölümçe | --- | ırımçe | --- | kijimçe | --- | kujumçe | --- | düvümçe | --- | Belirtme | añımdı | añımdı | e’dimni | etimdi | ogumnu | ogumdu | xölümnü | kölümdü | ırımnı | ırımdı | kijimni | kişimdi | kujumnu | kuşumdu | düvümnü | tübümdü | Bulunma | añımda | añımda | e’dimde | etimde | ogumda | ogumda | xölümde | kölümdö | ırımda | ırımda | kijimde | kişimde | kujumda | kuşumda | düvümde | tübümdö | Ayrılma | añımdan | añımdan | e’dimden | etimden | ogumdan | ogumdan | xölümden | kölümden | ırımdan | ırımdan | kicimden | kişimden | kujumdan | kuşumdan | düvümden | tübümdön |
II. tekil şahıs iyelik ekleriyle
İsmin Hâlleri | Diller | Tuva dili | Kırgız | Yalın | añıñ | añıñ | e’diñ | etiñ | oguñ | oguñ | xölüñ | kölüñ | ırıñ | ırıñ | kijiñ | kişiñ | kujuñ | kuşuñ | düvüñ | tübüñ | Tamlayan | añıñnıñ | añıñdın | e’diñniñ | etiñdin | oguñnuñ | oguñdun | xölüñnün | kölüñdün | ırıñnıñ | ırıñdın | kijiñniñ | kişiñdin | kujuñnuñ | kuşuñdun | düvüñnüñ | tübüñdün | Yönelme | añıñga | añıña | e’diñge | etiñe | oguñga | oguña | xölüñge | kölüñö | ırıñga | ırıña | kijiñge | kişiñe | kujuñga | kuşuña | düvüñge | tübüñö | Yön eki | añıñçe | --- | e’diñçe | --- | oguñçe | --- | xölüñçe | --- | ırıñçe | --- | kijiñçe | --- | kujuñçe | --- | düvüñçe | --- | Belirtme | añıñnı | añıñdı | e’diñni | etiñdi | oguñnu | oguñdu | hölüñnü | kölüñdü | ırıñnı | ırıñdı | kijiñni | kişiñdi | kujuñnu | kuşuñdu | düvüñnü | tübüñdü | Bulunma | añıñda | añıñda | e’diñde | etiñde | oguñda | oguñda | xölüñde | kölüñdö | ırıñda | ırıñda | kijiñde | kişiñde | düvüñde | tübüñdö | Ayrılma | añıñdan | añıñdan | e’diñden | etiñden | oguñdan | oguñdan | xölüñden | kölüñdön | ırıñdan | ırıñdan | kijiñden | kişiñden | kujuñdan | kuşuñdan | düvüñden | tübüñdön |
III. tekil şahıs iyelik ekleriyle
İsmin Hâlleri | Diller | Tuva dili | Kırgız dili | Yalın | añı | añı | e’di | eti | ogu | ogu | hölü | kölü | ırı | ırı | kijizi | kişisi | kuju | kuşu | düvü | tübü | Tamlayan | añınıñ | añının | e’diniñ | etinin | ogunuñ | ogunun | hölünüñ | kölünün | ırınıñ | ırının | kijiziniñ | kişisinini | kujunuñ | kuşunun | düvünüñ | tübünün | Yönelme | añınga | añına | e’dinge | etine | ogunga | oguna | hölünge | kölünö | ırınga | ırına | kijizinge | kişisine | kujunga | kuşuna | düvünge | tübünö | Yön eki | añınçe | --- | e’dinçe | --- | ogunçe | --- | hölünçe | --- | ırınçe | --- | kijizinçe | --- | kujunçe | --- | düvünçe | --- | Belirtme | añın | añın | e’din | etin | ogun | ogun | hölün | kölün | ırın | ırın | kijizin | kişisin | kujun | kuşun | düvün | tübün | Bulunma | añında | añında | e’dinde | etinde | oguda | ogunda | hölünde | kölündö | ırında | ırında | kijizinde | kişisinde | kujunda | kuşunda | düvünde | tübündö | Ayrılma | añından | añınan | e’dinden | etinen | ogundan | ogunan | hölünden | kölünön | ırından | ırınan | kijizinden | kişisinen | kujundan | kuşunan | düvünden | tübünön |
Not: -zı, -zi, -zu, -zü (Tuva dilinde), -sı, -si, -su, -sü (Kırgız dilinde) eklerinden sonra gelen hâl ekleri, bu eklere göre fonetik değişikliklere uğrarlar. I. çoğul şahıs iyelik ekleriyle
İsmin Halleri | Diller | Tuva dili | Kırgız dili | Yalın | añıvıs | añıbız | e’divis | etibiz | oguvus | ogubuz | xölüvüs | kölübüz | ırıvıs | ırıbız | kijivis | kişibiz | kujuvus | kuşubuz | düvüvüc | tübübüz | Tamlayan | añıvıstıñ | añıbızdın | e’divistiñ | etibizdin | ogovustuñ | ogubuzdun | xölüvüstüñ | kölübüzdün | ırıvıstıñ | ırıbızdın | kijivistiñ | kişibizdin | kujuvustuñ | kuşubuzdun | düvüvüctüñ | tübübüzdün | Yönelme | añıvıska | añıbızga | e’deviske | etibizge | oguvuska | ogubuzga | xölüvüske | kölübüzgö | ırıvıska | ırıbızga | kijiviske | kişibizge | kujuvuska | kuşubuzga | düvüvücke | tübübüzgö | Yön | añıvısçe | --- | e’divisçe | --- | oguvusçe | --- | xölüvüsçe | --- | ırıvısçe | --- | kijivisçe | --- | kujuvusçe | --- | düvüvücçe | --- | Belirtme | añıvıstı | añıbızdı | e’divisti | etibizdi | oguvustu | ogubuzdu | xölüvüstü | kölübüzdü | ırıvıstı | ırıbızdı | kijivisti | kişibizdi | kujuvustu | kuşubuzdu | düvüvüctü | tübübüzdü | Bulunma | añıvısta | añıbızda | e’diviste | etibizde | oguvusta | ogubuzda | xölüvüste | kölübüzdö | ırıvısta | ırıbızda | kijiviste | kişibizde | kujuvusta | kuşubuzda | düvüvücte | tübübüzdö | Ayrılma | añıvısbıstan | añıbızdan | e’divisten | etibizden | oguvustan | ogubuzdan | xölüvüsten | kölübüzdön | ırıvıstan | ırıbızdan | kijivisten | kişibizden | kujuvustan | kuşubuzdan | düvüvücten | tübübüzdön |
II. çoğul şahıs iyelik ekleriyle
İsmin Halleri | Diller | Tuva dili | Kırgız dili | Yalın | añıñar | añıñar | e’diñer | etiñer | oguñar | oguñar | xölüñer | kölüñör | ırıñar | ırıñar | kijiñer | kişiñer | kujuñar | kuşuñar | düvüñer | tübüñör | Tamlayan | añıñarnıñ | añıñardın | e’diñerniñ | etiñerdin | oguñarnıñ | oguñardın | xölüñerniñ | kölüñördün | ırıñarnıñ | ırıñardın | kijiñerniñ | kişiñerdin | kujuñarnıñ | kuşuñardın | düvüñerniñ | tübüñördün | Yönelme | añıñarga | añıñarga | e’diñerge | etiñerge | oguñarga | oguñarga | xölüñerge | kölüñörgö | ırıñarga | ırıñarga | kijiñerge | kişiñerge | kujuñarga | kuşuñarga | düvüñerge | tübüñörgö | Yön | añıñarce | --- | e’diñerce | --- | oguñarce | --- | xölüñerce | --- | ırıñarce | --- | kijiñerce | --- | kujuñarce | --- | düvüñerce | --- | Belirtme | añıñarnı | añıñardı | e’diñerni | etiñerdi | oguñarñı | oguñardı | xölüñerni | kölüñördü | ırıñarnı | ırıñardı | kijiñerni | kişiñerdi | kujuñarnı | kuşuñardı | düvüñerni | tübüñördü | Bulunma | añıñarda | añıñarda | e’diñerde | etiñerde | oguñarda | oguñarda | xölüñerde | kölüñördö | ırıñarda | ırıñarda | kijiñerde | kişiñerde | kujuñarda | kuşuñarda | düvüñerde | tübüñördö | Ayrılma | añıñardan | añıñardan | e’diñerden | etiñerden | oguñardan | oguñardan | xölüñerden | kölüñördön | ırıñardan | ırıñardan | kijiñerden | kişiñerden | Kujuñardan | Kuşuñardan | düvüñerden | tübüñördön |
Not: 1) Kırgız dilinde –ñız, -ñiz, -ñuz, -ñüz ( “sizin”, bir kişiye saygı ifadesi); -ñızdar, -ñizder, -ñuzdar, -ñüzdör (“sizin”, birden fazla kişiye hitap ifadesi) ekleri bulunmaktadır. Bu eklerin bulunduğu isimlerden sonra gelen ekler ünlü uyumu kuralına göre birleşirler: añıñız, añıñızdın; kölüñüz, kölüñüzdün; añıñızdar, añıñızdardın, kölüñüzdör, kölüñüzdördün vb.
2) III. çoğul şahıs iyelik eki tekil şahıslardaki gibi (añı – onun canavarı, onların canavarı; Tuva. düvü – onun dibi, onların dibi; Kırg. tübü) ya da –lar-ı (Tuva. añnarı, düpteri; Kırg. añdarı, tüptörü vb.) eklerinin birleşmesiyle gösterilebilir.
Bunlara benzer birleşmeler III. tekil şahıs iyelik ekini alan isimler gibi çekilirler.
|
