Tercüme ettiğimiz bu eserde bugünkü Tuva, Kırgız, Hakas, Şor ve Altay dilleri ile Yenisey anıtlarının dili karşılaştırılmış, aralarındaki ilişkiler ve bu ilişkilerin dereceleri ortaya konmuştur. 
  Eserde, morfolojik özelliklerinden dolayı Kırgız ve Tuva dilleri üzerinde daha fazla durulmuştur. Ele alınan altı dildeki fonetik olayların rahat bir şekilde anlaşılabilmesi için kelimeler tek bir transkripsiyon alfabesiyle verilmiştir. Kullanılan transkripsiyon alfabesi eserin girişinde sunulmuştur.

İsimler Yazdır e-Posta
Özel isimleri diğer isimlerden ayırma işlemi çok daha önceki halkların gelişme dönemlerinde başlamıştır ve Orhun-Yenisey anıtlarının dilinde de kendi yansımasını bulmuştur. Daha sonraki dönemde bu özel isimler çok az korunmuştur. Bu isimler, kelime hazinesi bölümünde de belirtildiği gibi, çok sayıdaki başka isimlerin ve çok tuhaf gelse bile, başka dillerden alınan onomastik elementlerin içinde kaybolmuştur. 
Bu isimlerin nitelikleri ve sayıları değişse bile, bu grup hâlâ var olmaya ve gelişmeye devam etmektedir. 
Mantıksal olarak cinsiyet ayrımı kelime hazinesinde yansıtılmıştır ve hâlâ modern Türk dillerinde de görülmektedir: Yenis. “ogul – oğul”, “kıs – kız”, “er – koca, erkek”, “kişi – karı, kadın”, “iñgen – dişi deve” vb. Aynı zamanda Tuva dilinde ool, kıs, er, xereecen, eñgin; Kırg. “uul, kız, er, ayal, ingen; Hak. ool pala, xız pala, ir, ipçí, tizi tibe; Şor. ool, kıs, er; Alt. uul, kıs, er, üy kici, tici töö. 
Canlı ve cansız sınıflar dilbilgisel olarak Yenisey dilinde de bugün de doğrudan ifade edilmemektedir. Bu hem isim çekimlerinde hem de diğer eklerde yansıtılmamıştır. 
Yenisey döneminde topluluk isimleri mevcuttur. Örnek: “çerig – ordu, askerler”, “ yış – orman”, “urı – kuşak”, “yont – sürü” vb. Modern dillerin gelişme sürecinde topluluk isimlerinin sayısı, iç kaynaklar ve başka dillerden alınan kelimeler sayesinde artmıştır. ”ordu”, “orman”, “halk” vb. kelimeler bu gruba girer. Aynı şekilde Tuva. şerig, arıg, çon; Kırg. asker, tokoy, el; Hak. çaadjı, çıs, çon; Şor. şerig, çış, kalık, çon; Alt. çerü, d‘ış, kalık, d‘on vb. 
Başka dillerden alınan kelimelere bir kaç örnek: takım, artel, kolxoz, kollektif vb. 
Bununla beraber incelemekte olduğumuz sınıfı ifade etmek için kullanılan kelime hazinesinin yanı sıra bugünkü dillerde isimlerden sonra “ – lar” eki kullanılmaktadır. (Değişik fonetik variyantlarla): Kırg. “ordu – askerler”, “”çiftçiler – dıykandar”; Tuva. “şerigler”, “taraaçınnar”; Hak. “saldattar”, “krestyannar”. 
Elimizde bulunan Yenisey yazılarındaki örneklere dayanarak subjektif değerlendirme sınıfını ifade eden biçimlerin yaygınlığını belirlemek oldukça zordur. Metinlerdeki tek örnek ve daha tam olarak çevrilmemiş olan “kızgak” örneğine rastlamaktayız. Onu “kızcağız” şeklinde çevirmekle birlikte başka bir anlam da taşıyor olabilir. Ele aldığımız bu özellik çağdaş dillerde bazı sınırlamalarla küçültme ve sevgi ifadesi için kullanılmakta olup sayıları çok azdır. Küçültmeler çoğunlukla akrabalık adlarında kullanılmaktadır: Tuva. açamay – babacığım, avamay – anneciğim; Kırg. atake, aneke, initay – küçük kardeşçik; Alt. uulçgaş – oğulcuk vb. 
Bazı dillerde özel isimlerle küçültme yapmak yaygındır. Kırgız dilinde bu durumda gövde bölünerek – keş, - ken ( - kön) ekleri kullanılır. Örn. : Cumaş ve ondan türeyen Cukeş, Rakıya’dan Rakeş, Bübü’den ve Bükön vb. Fakat bu kategori bütün dillerde dilbilgisel olarak net bir şekilde ifade edilmemiştir. Örn. :Tuvacada cins isimlerden küçültme yapma alanı sınırlıdır ve küçültmeler cansızlara göre canlılarda daha çok kullanılmaktadır. 
Kırgız dilinde küçültmeler genelde canlı isimlerine -ek, -ke, -çar, -çer eklerinin yardımıyla oluşturulur. Cansız isimlerde ise -ça, -çe, -ço, -çö, -çar, -çer ekleri kullanılır (saz – bataklık, sazça – küçük bataklık, kitep – kitap, kitepçe – kitapcık, depter – defter, depterçe – deftercik, buka – boğa, bukaçar – küçük boğa, teke – teke, tekeçer – tekecik vb.). 
Tuva dilinde ise özel isimlere göre daha çok cins isimlerden küçültmeler yapılmaktadır. Küçültmeler yapılırken en çok şu ekler kullanılmaktadır:
 1) –çak, -çek, -çık, -çik, -çuk, -çük, -cak, -cek, -cık, -cik, -cuk,- cük: kulun – tay, kulunçak – küçük tay, dilgi – tilki, dilgicek – tilkicik, dıt – melez, dıtçık – melezcik, kıs – kız, kızıcak – kızcağız (küçültme). 
Aynı ek bazı fonetik değişikliklerle Hakas ve Altay dillerinde de karşımıza çıkmaktadır: Hak. puga – öküz, pugaçax – öküzcük; tülgü – tilki, tülgüçek – tilkicik. Alt. buka – öküz, bukaçak – öküzcük; böörü – kurt, böörüçek – küçük kurt. 
2) –çıgaş, -çigeş, -çugaş, -çügeş, -cıgaş, -cigeş, -cugaş, -cügeş: ool – çocuk, oolçugaş – çocukcağaz; nom – kitap, nomçugaş – kitapcık; bacıñ – ev, bacıñçıgaş – evcik. Alt. uul – oğul, uulçagaş – oğulcuk, kıs – kız, kızçagaş – kızcağaz. 
3) –ak, -ek: koygun – tavşan, koygunak – tavşancık; ool – çocuk, oolak – çocukcuk, xeymer – en küçük, xeymerek – daha da küçük. Hak. xozan – tavşan, xozanak – tavşancık; töñöş – kütük, töñöcök – kütükçük. 
4) –ay, -ey: duñmam – küçük erkek kardeşim (veya küçük kız kardeşim), duñmamay – kardeşçik; çerim – tarafım, çerimey – tarafçığım. 
Hakas ve Altay dillerinde yukarıda belirtilerden başka şu ekler de kullanılmaktadır:
1. Hak. –as, -es: xulax – kulak, xulagas – kulakçık; çistek – meyve, çisteges – meyvecik;
Alt. –aş, -eş, -oş, -öş: kayıñ – ak ağaç, kayıñaş – ak ağaçcık; biçik – kitap, biçigeş – kitapçık. 
2. Hak. –agas, -eges: ool – oğlan, oolagas – çocuk, tiin – sincap, tiineges – sincapcık. 
Kırgız dilinde küçültmeler leksikolojik araçlarla ifade edilir. Kırgız dilinde “evcik” vb. şeklinde oluşumlar yoktur. İncelemekte olduğumuz kategorinin anlamını ifade etmek için “caman – kötü”, “çoñ – büyük” vb. kelimeler kullanılmaktadır. 
Tuva. “ulugbacıñ – büyük ev”, “ulugxol – büyük akım”;
Kırg. “çoñ üy, çoñ kol”. 
Subjektif değerlendirme biçiminin Türk dillerinde Yenisey döneminden sonra gelişmeye başladığını söyleyebiliriz. 
Modern dillerle anıtların dilindeki isim yapma yöntemlerini karşılaştırarak şunları söyleyebiliriz: 
 Yenisey döneminde birleşik kelimeler çok az kullanılmışsa da (eçü-apa – babalar, örüñüm karam – benim ak ve karam: değişik hayvan tüyleri; özel isimler: Yaş Ak Baş, Kümül Üge), zamanla onların sayısı çoğalmış ve çoğalmaya da devam etmektedir. Şu kelimelerin yakın zamanda oluştuğu çok açıktır: Kırg. temir col – demir yol, Tuva. demir oruk, Hak. temír çol vb. ; Tuva. çunar bacıñ – hamam, Hak. as-tamak – besin maddeleri, Alt. beşd‘ıldık – beş yıllık. 
Yenisey anıtlarının dilinde rastladığımız bazı yapım ekleri bazı özel fonetik değişikliklerle çağdaş dillerde de korunmuştur. 
Örnekler:
1) yenis. –çı, -çi
Tuva. –çı, -çi, -çu, -çü, -cı, -ci, -cu, -cü
Kırg. . –çı, -çi, -çu, -çü
Hak. –çı, -çí, -cı, -cí
Şor. –çı, -çi, -çu, -çü
Alt. –çı, -çi
Bu ekler kişinin yaptığı işi göstermektedir. 
Örnekler:
Yenis. yolçı – rehber, bedizçi – usta, oymacı;
Tuva. saançı – inek sağıcı kadın, emçi – hekim, koloxozçu – kolhozcu, örtçü – itfaiyeci, taraacı – ekinci, ivici – geyik yetiştirici, övürcü – övürlü ( Övür bölgesinde yaşayan);
Kırg. malçı – çoban, işçi – işçi, okuuçu – öğrenci, ötükçü – ayakkabıcı;
Hak. palıxçı – balıkçı, añcı – avcı, píçíkçí – okur yazar,;
Alt. malçı – çoban, küreşçi – güreşçi. 
2) Yenis. –lıg, -lig, -lık, -lik
Tuva. –lık, -lik, -luk, -lük, -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük, -nık, -nik, -nuk, -nük
Şor dilinde de aynı ekler bulunmaktadır. 
Kırg. –lık, -lik, -luk, -lük, -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük
Hak. –lıx, -lík, -tıx, -tík, -nıx, -ník
Alt. –lık, -lik, -luk, -lük, -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük. 
Çoğunlukla soyut isimler türetir fakat bazı durumlarda ilgi sıfatları da yapar(bk. Sıfatlar)
Örnekler:
Yenis. antlıg – vasifeye sadakat, küçlig – güç, beglik – yönetim, beylik;
Tuva. aylık – bir ayda katedilecek yol, ortulug – ada, çıldık – bir yılda gidilecek yol, kolduk – koltuk altı, ottuk – çakmak, köstük – gözlük, xünnük – bir günde gidilebilecek yol;
Kırg. balalık – çocukluk, şaardık – şehirli, kentli, beştik – beşlik;
Hak. xoltıx – koltuk altı, töstik – göğüslük;
Alt. baylık – zenginlik, çındık – gerçek, adalet, tündük – kuzey. 
3) Yenis. –çıl, -çil, 
Tuva. –çıl, -çil, -çul, -çül, -cıl, -cil, -cul, -cül
Kırg. –çıl, -çil, -çul, -çül
Alt. –çıl, -çil, 
Şor. –çıl, -çil, -çul, -çül. 
Bir kişinin taraftarlığını veya bir cisme eğilimli olanların isimlerini belirtir. 
Örnekler:
Yenis. atçıl – at meraklısı; Tuva. xatçıl – rüzgarlı yer; Kırg. sençil – yandaşın; Alt. kocoñçıl – şarkı söylemeyi seven; Şor. uyguçul – uykulu. 
Tuva dilinde bu ekin eski hâli sadece bazı kelimelerde korunmuştur. Eski şekli değişmiştir: -(a)açıl, -(e)eçel, -(ı)ıçal, -(i)içel, -(u)uçal, -(ü)çel şeklinde kullanılır. Anlam kayması olmuş ve sıfatlara eğilimli hale gelmiştir: doñuuçal – çabuk üşüyen, çok üşüyen, cınııçal – öfkeli, adargaaçal – kıskanç. 
Bu ek fiillerde de olduğu gibi bazı kurallarla birleşmektedir. 
4) Yenis. –sız, -siz, -suz, -süz
Tuva. –sıs, -sis, -sus, - süs
Kırg. –sız, -siz, -suz, -süz
Bir cismin veya ifadenin olmadığını belirtir. Çoğunlukla sıfatın karşılığını verir. 
Örnekler:
Yenis. buñsuz, buñsız – kedersiz, ögsüz – öksüz, sansız – sayısız, tonsuz – elbisesiz;
Tuva. öksüs – öksüz, yetim
Kırg. balasız – çocuksuz, suusuz – susuz. 
Tuva dilinde bu ek sadece bazı kelmelerde kullanılır. Hakas, Şor ve Altay dillerinde ise bu ekin anlamı başka bir yöntemle verilmektedir. 
Örnek:
Tuva. sug çok – susuz, Hak. sug çox, Alt. suu d‘ok – susuz; Alt. kudayga bütpes – dinsiz. 
Orhun-Yenisey anıtlarında isimden isim yapan bir takım ekler belirtilmiştir: 
1) –nç (közünç – istek, görünüş, anlayış; ezenç – adalet), 
2) –gun (iniyigün – küçük kardeşler),
3) –lı, -li (eçili inili – abiler ve kardeşler)
Tuva. –lışkı, -lişki (çekimli hâli: -şkı, -şki): adalışkılar, adaşkılar – baba çocuklarla, akılışkılar – kardeşler,
4) –n (“er” kelimesinden “eren” – koca, kahraman, “ogul” kelimesinden “oglan” – oğlan)  
Bu ekler Yenisey grubundaki çağdaş dillerde tam olarak yansıtılmamıştır. 
Anıtların dilinde yapım eklerinin çoğu belirtilmemiş olabilir fakat incelenmekte olan dillerde yapım ekleri yeni biçimlerde ortaya çıkmıştır: 
Örneğin Tuva dilinde:
1) –çın : acılçın – işçi,
2) –dırık: moyunduruk – yaka,
3) –dal: aldagdal – yanlış, isabet ettirememe,
4) –tan: amıtan – canlı varlık. 
Son iki ek Moğol kökenlidir. 
Kırgız dilinde:
1) –keç: arabakeç – ulaştırıcı, arabacı,
2) –gar: soodager – satıcı,
3) –çıl: çañıçıl – yenilikçi vb. 
Hakas dilinde yukarıda incelenen subjektif değerlendirme kategorisini belirten ekler çok yaygındır. 
Şor dilinde:
1) –çak: añçak – haycancık,
2) –daş: çoldaş – yoldaş,
Altay dilinde:
1) –sak, -zak: uykuzak – uykucu,
2) –sık, -zık: karamsık – cimri,
3) –taş, -daş: karındaş – Ağabey, kardeş. 


 
Sitedeki "Eski ve Bugünkü Yenisey Dili" adlı kitabın içeriği kaynak gösterilmek şartı ile kullanılabilir. İletişim