Eski Kelimeler Sözlüğü - A
(T: Tuva, K: Kırgız, H: Hakas, Ş: Şor, A: Altay)

 ab = B – av
T                        agla- – sürek avı düzenlemek. bk.  Moğol. Avlava- (ag- > aw- ab?)
K           uu
H           abıla- – beraber avlanmak, ablukaya almak, çevrelemek
Ş                        abıla- – ablukaya almak, beraber avlanmak
A                       andaarı

ag- = G – çıkmak, tırmanmak (dağa); agış = GŞ – çıkma, çıkış, tırmanış.
T             aş- – aşmak, geçmek (dağdan); ün- – çıkmak, tırmanmak, acıg- – çıkış, tırmanış; ak- – akmak dökülmek.
K           ak- – akmak
H           ax- – akmak; as- – aşmak
Ş                        şık- (taga şık – dağa çıkmak), şıgış – çıkma, tırmanış
A                       çık; çıgış – çıkma, çıkış, tırmanış; ak- – akmak

agı = G, GI – hazine, değerli eşya
T                        akşa möñgüñ – hazine (Moğol. möngö(n) – para)
K           kazına (Arapça)
H           is – pay, hisse
Ş                        akça – para
A                       erd‘ine

agıl = GL – ağıl
T                        aal – köy, de’s - ağıl
K           ayıl – köy;  Moğol. ayl – köy, oba, aile, saray,
A                       çeden; ayıl – aile, köy 
Ş                        şeden – ağıl, çit
H           çeden; ayıl – aile, köy

ada = D – baba, adakı – babalık
T                        ada, abıgay; krş. Moğol.  av – baba
K           ata
H           ada, paba, aba
Ş                        ada

adak = DK – ayak, ayaklar (son, alt)
T             adak – hehangi bir şeyin alt kısmı, son; adaktar- – bir ayağı tutarak ata bindirmek, krş. Moğol. adag – son
K           ayak – ayak, son
H           azax
Ş                        azak
A                       ayak (Diyelekt.), but

adas = DS2 – adaş = DŞ – arkadaş, dost, yoldaş
T                        attaş – adaş; eş
K           ayaş
H           adas – adaş; argıs – arkadaş, dost
Ş                        nançı – arkadaş, dost; adaş – adaş
A                        nökör, nad’ı

adır- = DR – ayırmak,
T                        adır-
K           ayır- – ikiye bölmek, kesmek
H           azır-, çar-
Ş                        çar-
A                       ayır-

adırıl- = DRL – ayrılmak (ve ölmek); ayrı ayrı olmak, bölünmüş olmak
T                        adırıl- (ölmek – amızından adırıl-)
K           ayrıl- – bölünmek, ayrılmak vb.
H           azırıl-, çarıl-
Ş                        çarıl-
A                       d’ada kalar- – ölmek, ayrılar-

az-, azı- = AZ – sağır olmak, görmemek, duymamak
T                        (as- – yolunu şaşırmak)
K           (az- – ahlaksızlık etmek)
H           (as- – yolunu şaşırmak)
Ş                        as- – yolunu şaşırmak); usker, punuk – sağır
A                       üskör, sokor

ay = Y, AY – ay, ay (30 gün)
T                        ay
K           ay
H           ay
Ş                        ay
A                       ay
ayıta. bk.  yıta

ak = K – beyaz (ve ağarmış)
T             ak
K            ak
H            ak
Ş             ak
A            ak
(Yenis. Akı, T. Agı, K. Agı, H. Agı, Ş. Agı, A. Agı – onun beyazlığı)

akun = AKN – akın, baskın
T             xaldaaşkın (agım – sel, akım, eğim)
K            çabuul, kol saluu; agın – akım, eğim
H            (agın – akım, eğim. Akun – özel isim)
Ş             şag (agın – sel, akım, eğim)
A            tabaru

akı = KI – cömert
T             berigen, colu boş
K            coomart, bereşen
H            xaranmas
A            kıskanbas

al = L – 1) al (ya da ala – ala); 2) almak
T             1) ala – ala, 2) al-
K            1) açık kızıl – al,  ala – ala; 2) al-
H            1) alay-alıy (Rusçadan ?), ala – ala; 2) al – al (emir)
Ş             ala – ala, çizgili
A            1) kan kızıl; ala – ala, karışık renkli; 2) al-. Yenis. almış = LMS2 – almış, T. algan, H. alılgan, Ş. algan, A. algan.

alp = LP – bahadır, alp, kahraman, bilge
T             maadır
K            alp
H            alıp
Ş             alıp, alıp-külük
A            alıp, batır

altmış = LTMŞ, LT:MŞ, ltMŞ, LTMS2 – altmış
T             aldan
K            altmış
H            alton
Ş             alton
A            atlan

altun = ltUN, ltN – altın
T             aldın
K            altın
H            altın
Ş             altın
A            altın
(krş. Moğol. Alt(an) – altın)

altı = LTI - altı
T             aldı
K            altı
H            altı
Ş             altı
A            altı

aluk = LK – üzgün, somurtkan, asıl suratlı
T             acıglıg
K            kapaluu, tomsorgon
H            çobaglıg, köö çox (alıg – aptal; krş. alın – çıldırmak, aptallık etmek)
Ş             açıglıg (alıg – aptal)
A            kunukçıl

alıg- = LG – elde etmek, üretmek (“al”dan)
T             alıg, alım
K            çabıt, alım- – kazanmak, haraç, cizye
H            alım
Ş             alım
A            alu

alın- = LN – alınmak (“al”dan)
T             alın-
K            alın-
H            alın-
Ş             alın-
A            alın-

alıç = LÇ  – başarı, şans, talih, elde etme (“al”dan)
T             alış
K            alış
H            mañianıs – başarı; çidíg – başarı
Ş             alım, tabış (tap- – bulmak)
A            d‘elim

amtı = MTI – artık, şimdi
T             amdı (diyalekt)
K            emi
H            amdı
Ş             amdı
A            emdigi

ana = NA – anne
T             ava, iye (krş. Moğol. iciy – anne)
K            ene
H            ice (iney – yaşlı, kadın)
Ş             ene, ice; folk. Ana
A            ene

andag = NDG – öyle
T             ındıg, andıg
K            andag
H            andag
Ş             andıg, endig
A            andıy

anta = AntA, NT – orada
T             ında, anda
K            anda
H            anda
Ş             anda
A            anda

antlıg = ntLG – bilinç (baş antlıg – bilinçli)
T             mederel
K            añ, es
H            pílínís, sagıs
Ş             sagış
A            sanaa

Ança = nçA – o kadar
T             ınça, ança
K            ança
H            anca
Ş             ençe
A            ança

ançag = nçG – o kadar, anca
T             ınçaar, ançaar
K            ança
H            anca
Ş             ençe
A            d‘añı la, emdi le

anı = N – onu, (belirtme hâli “ol – o” dan, onu)
T             onu
K            anı
H            anı
Ş             anı
A            onı

añla- = ÑL – anlamak, öğrenmek
T             bi-l, xandıkşı-
K            añda-
H            oñna-
A            oñdo-

añız = NZ – tarla, alan
T             añgıs – tarla,
K            oñız
H            xıra
Ş             adıs
A            d‘alañ, kıra

apa = PA – anne, abla, baba, dede, ecdat
T             ava – anne; utba, uva – abla; aça, aca – baba; kırgan-aça – dede; ögbe – ecdat
K            ana – anne, ece – abla; ata – baba; ata-baba – atalar
H            ice; aba – baba; aca, abaa – ağabey, abla; öbeke - ecdat
A            ene – anne

ara = RA, R – ara, orta
T             ara (kici arazı – insanların arası, ortusu – ortası
K            ara
H            ara
Ş             ara
A            ara

arkı = ARKI – uzak, bir yerin diğer tarafı
T             arı – kuzeydeki, dağın sırtı
K            arkı
H            aarxı, aarxı sari – herhangi bir yerin diğer tarafı
Ş             aargı – uzak; ol can – o taraf
A            arı d‘anında

art- = RT – çoğalmak, artmak, artık, artan
T             art- – artmak
K            art- – artmak, vurmak, yüklemek
H            art- – artmak, vurmak, yüklemek
Ş             art- – artmak; krş. artık - artık
A            art – yüklü, artık

art = RT – arka taraf
T             art – art, arka taraf (artımga – arkama)
K            art
H            kistí
Ş             kesti
A            art

artıg = RTG – fazla, artık
T             artık
K            artık
H            artıx – fazla, artık
Ş             artık
A            artık
(türemiş şekli Yenis. Artıg-la-t-u – artırarak)

arıt- = RT – aramak
T             dile- (arıt- – temizlemek)
K            arıt- – temizlemek, baştan başa dolaşmak; arıt- – temizlemek
H            tíle- – aramak; arıt- – temizlemek
Ş             tile-
A            bedre-

as = AS2. bk.  aş

at = T – 1)isim, 2) atmak, 3) at
T             1) at, 2) at-, 3) a’t
K            1) at, 2) at-, 3) at
H            1) at, 2) at-, 3) at
Ş             1) at, 2) at-, 3) at
A            1) at, 2) at-, 3) at

ata = TA – baba, destekleyen (mif) krş. ada.
T             ada; xayırakan – destekleyen, koruyan
K            ata
H            ada
Ş             ada
A            ada

atag = TAG – meşhur, tanınmış
T             ataldar; attıg – tanınmış
K            atak
H            attıg – bilinen, meşhur; 2) adlı
Ş             attıg – bilinen; attıg-şaptıg – meşhur
A            mak, maktulu, d‘arlu

atı = T – 1) torun, 2) yeğen
T             1) oglunuñ ogul, 2) ceen
K            1) memire, nebire, 2) ceen
H            1) palazınıñ palazı, 2)tüñma, çeen
Ş             1) palazınıñ palazı, 2) çeen
A            1) balanın balası, 2) d‘een

aç = AÇ – 1) merhamet, acıma (ve başarı, selamet, esenlik), 2) aç, açlık
T             1) xayıral, çedimçe, 2) aş
K            1) ırayım (ve amandık), 2) aç
H            2) özegís, as
Ş             2) aş
A            1) kayral, 2) açana
(krş. Moğol. aç – yararlılık, övünç, mükafat, ceza, acıma, merhamet)

aça = ÇA – büyük akrabalar, hısım, akraba
T             akı, aka, xaka
K            aga, tuugan
H            aca – Ağabey, amca
Ş             aca – Ağabey
A            törgön
(krş. Moğol. aç – torun, Ağabey tarafndan yeğen)

aş = AS2 – ölü gömüldükten sonra verilen yemek ve düzenlenen âyin
T             a’ş-çem – yemek, yiyecek
K            aş
H            ibíríg; as – yemek
Ş             aş
A            aş – yemek, yiyecek

aşnu = ŞN – önceden, önceleri
T             şaanda, burunguda
K            murun
H            alnında, purunda
Ş             purunda, aldında, alında
A            ozo, azıyda
(Yenis. türetilen aşnukı = ŞNKI – geride kalan, arkada kalan;T. murnakçı, K. aldınkı, H. aldındagı, A. ozoçıl)