| Coğrafî İsimler |
|
|
|
1. Altu Şañ (38) – L T U Ş Ñ A bk. Tuva. “aldı – aşağı”, örn. Aldıı Bugaş, Aldıı İskin, Aldıı Şivey gibi isimlerde; Alt. “altıgı” – Altıgı–Kara–Su, Altıgı–Çopoş, Altıgı–Şigilik vb.
2. Altun Kapar (29) – L T U N K P R. S. Y. Malov “altun kaparka” yı iki şekilde çevirmiştir: “altın çıkarmak için” ya da “Altun Kapar’da. ” Tuva dilinde “xavir-” fiili “toplamak, tahsil etmek” anlamına gelmektedir. 29 numaralı metinde “Altun Kapa” coğrafî isim olmayabilir. Çağdaş dillerde “altın, altun – altın” coğrafî adların bileşeninde yaygınlaşmış bir öğedir: Alt. Altın-Köl, Tuva. Aldın-Bulak, Şor. Altın-Tayga, Kırg. Altın-Araşan. 3. İdil (36) – I D2 L2. 4. Kazañ (16) – K Z Ñ. Şor bölgesindeki Kazanak-kol nehri, Dağlı-Altay’da Kazandu-Kazanka, Hakasya’da Kazanovtar-Kazanovka. Yine de bu, yakın dönemde ortaya çıkan bir tesadüf olabilir. Tuva. “kazanak – gecekondu, izbe, hayvan yavruları için ahır, köpek klubesi”, “kazan –büyük kepçe”, Kırgız dilinde ve diğer dillerde “kazan – kazan”, Alt. “ayak-kazan – bulaşık, ev eşyası”. 5. Kara señir (24) – K R A S2 Ñ R2 – Kara sıradağ. Xemçik sını (Tuva’nın kuzeybatısında Krasnoyar ili sınırında. Anıtın içeriği ve bulunduğu bölge göz önünde bulundurulursa bu sıradağın güney yamacı ve Xemçik bölgesindeki vadi söz konusudur (A. A. Palmbah). Aynı zamanda burada rastlanan “Kara – siyah” çağdaş Türk dillerindeki birleşik coğrafî isimlerde yaygınlaşmıştır: Tuva’da: Kara-Adır, Kara-Balık, Kara-Beldir, Kara-Buluñ, Kara-Dag, Kara-Sug, Kara-Tayga, Kara-Tal, Kara-Turug, vb. Hakasya’da: Xara-Xol, Xara-Tas. Şor bölgesinde: Kara-Gol, Kara-Sug vb. Dağlı-Altay’da: Kara-Ayrı, Kara-D‘arık, Kara-Kool, Kara-Korım, Kara-Suu, Kara-Taş. Kırgızistan’da: Kara-Kol, Kara-Suu. 6. Kaşuk (34) – K Ş K – S. Y. Malov’un metnine göre “çit yabanıñ yerde Kaşuk taş bal (balı) – Taş-Kaşuk balbalı sıcak toprağın sınırıdır. ” Burada “Kaşuk” iki şekilde düşünülebilir. 1) Yer adı olarak, 2) Kişi adı olarak (Tuva dilinde “kacıg – ayak bileği, aşık kemiği). 7. Keşdim (24) – K2 Ş D2 M. bk. Etnik isimler. 8. Taçam (32) – T Ç M. 9. Tüpüt (29) – T2 Ü P Ü T2, yani Tibet. Tuva. Töbüt. “Tibet”in incelenmekte olan dillere yakın zamanda Rusçadan girdiği düşünülmektedir. Tuva diline ise önce Moğolca’dan girmiştir (Tuva. Tüvd). 10. Egük katun (3) – G2 K2 K T U N. Tuva’da bugünkü Öök bölgesi(Rusça – Uyuk) Hakasya’da: Öök Kamışta ve Öök Piltír. 3 numaralı anıtın bulunduğu yere bakılırsa “Egük” daha çok Tuva’daki “Öök” kelimesine uymaktadır(Biy-Hemsk bölgesindeki Yenisey’in sol kolu, yaklaşık olarak 52˚ Kuzey enlemi ve 94˚ Güney boylamında). Yenisey anıtlarında karşılaşılan coğrafî isimlerle bu isimlerin bugünkü şekillerini karşılaştırdığımızda aşağıdaki sonuçlara ulaşabiliriz: 1. “kara –siyah”, “altın (veya bugünkü Tuva. “aldın”, Kırg. “altın”) – altın, “altu – aşağı” (günümüzde “ald(ı), aldıı, altı”) gibi bileşenler incelemekte olduğumuz ve bazı başka dillerde korunmuştur. 2. Yenisey metinlerinde karşılaşılan coğrafî isimlerin çoğu günümüzde tamamen yitirilmiş ya da başka isimlerle değiştirilmiştir. 3. “Egük” Tuva ve Hakas dillerinde korunmuş fakat fonetik yapısı değişikliğe uğramıştır(öök). 4. Bin yıllık dönemde, başka halklarda olduğu gibi, Türklerde de komşu ülkeler ve halklarla ilişkiler sonucunda birçok coğrafî isim türetilmiştir. İncelemekte olduğumuz ve bazı başka dillerin taşıyıcıları özellikle coğrafî isimleri (ülke, nehir, deniz, dağ, şehir adları) Ekim Devrimi’nden sonra bilgisizliğin ortadan kaldırılması sonucunda öğrenmiştir. Gazeteler, radyo yayınları ve SSCB halkları arasındaki ilişkiler coğrafî isimlerin öğrenilmesini kolaylaştırmıştır. Bu isimlerin aktarılmasında en büyük rolü Rusça oynamıştır. Coğrafî isimlerin çoğu Rus dilindeki biçimiyle alınmıştır. Uluslararası ilişkilerin artması coğrafî isimlerdeki değişiklikleri en aza indirir (coğrafî isimlerin değişmesi posta ve telgraf işlerini, harita ve kılavuzların kullanılmasını zorlaştırır). Aynı zamanda bu isimler uluslararası kelime hazinesine ait olup bu isimlerin değişik dillere girmesi o dilin özelliklerine göre gerçekleşmektedir. İncelemekte olduğumuz beş dilde Moskova, Leningrad, Sevastopol, Rossiya, Ukrayna, Kuba, Afrika vb. isimlere rastlanmaktadır (aynı zamanda Tuva. Moskva reka (Moskova nehri) – Moskva xem, Mramorneye more (Marmara denizi) – Mramor dalay vb.). |













