|
Daha Yenisey döneminde yüklemin belirtilmesi için iki çeşit biçimlendirici oluşmuştur. İlk olarak, isimlere, isim–fiillere ve dolaylı bilgilere dayanacak olursak “-sar” şart ekine şahıs zamirleri eklenmektedir. Bu – çok eski yöntem – fiil çekim eklerinin çoğunun şahıs zamirlerinden oluştuğuna görsel bir kanıttır. Örneğin: “Üçin Külüg Tirig ben (3) – Ben Üçin Külüg Tirig’im”. Suci anıtında görüldüğü gibi (47 numaralı), “ben” yerine “men” de gelebilir: “Kırgız oglı men – Ben Kırgız oğluyum = Ben Kırgız’ım (bu diyalektik bir özelliktir). “Yoklamaz biz (32) – biz yücelmiyoruz”. Bununla beraber Orhun yazıtlarında “-biz” yerine “-mız, -miz” şekillerine de rastlanmaktadır: “barırmız – gidiyoruz” vb. Bu oluşum artık eksel bir nitelik taşımaktadır. “bilürsiz – biliyorsunuz”. İkinci olarak, geçmiş zaman eki “-dı” bulunan fiillere gelen şahıs eklerinin (aynı zamirlerden) ikinci tipi (daha kısa) oluşmuştur: - –m : aldım – aldım,
- –ñ veya –g : aldıñ, aldıg – aldın,
- – (aldı – aldı),
- –mız : aldımız – aldık,
- –ñız, -gız, -z : aldıñız, aldıgız, aldız – aldınız,
- – (aldı – aldı, aldılar).
Diğer dört dilde şahıs zamirleri, ünsüz uyumuna ve bazı dillerde ünlülerin dudaksıllaşma özelliklerine göre bazı değişikliklere uğrayarak ek şeklini almıştır. Modern Türk dillerinde fiil çekim eklerinin iki şekli de korunmaktadır, fakat yapılarında bazı değişiklikler gerçekleşmiştir. İncelemekte olduğumuz dillerde en azından X. yüzyılda ortaya çıkan “-sar” şart ekinden “-r” ünsüzünün düşmesinden sonra, bu ek - “-dı” ekinden sonra olduğu gibi – ikinci tip şahıs ekleriyle birleşmeye başlamıştır. (“alsar men – ben alırsam” yerine “alsam”vb. şeklinde kullanılmaya başlandı.). Birinci tip şahıs eklerine gelince şunları söyleyebiliriz: Tuva dilinde zamirlerin yardımıyla, isimlerde ve isim-fiillerde eski ayrıma dayalı çekim sistemi korunmuştur. Örnek: Men ada men (ağızlarda: ven) – ben babayım Sen ada sen (ağızlarda: sin) – sen babasın Ol ada – o baba Bis ada bis (ağızlarda: vis) – biz babayız Siler ada siler – sizler babasınız (burada “siz” yerine daha sonraki şekil olan “siler” kullanılmaktadır.) Olar adalar – onlar baba(dır)lar. Olumsuz şekilleri şöyledir: men ada eves men – ben baba değilim vb. Yine: Men baar men – ben gidiyorum Sen baar sen – sen gidiyorsun Ol baar – o gidiyor Bis baar bis (ağızlarda: vis) – biz gidiyoruz Siler baar siler – siz gidiyorsunuz Olar baarlar – onlar gidiyorlar. Olumsuz şekli: Men barbas men – ben gitmiyorum, Bis barbas bis – biz gitmiyoruz vb. İsimlerle ve isim fiillerle birleşerek yüklem rolü üstlenen şekillerin listesi: I. tekil şahıs ekleri Yenis. ben ya da men Tuva. men (ağızlarda “ven”) Kırg. –mın, -min, -mun, -mün Alt. –mın, -min (isimlerle çok az kullanılmaktadır.), -ım, -im (isim-fiillerde) Hak. -bın, -bín (tonsuz sessizlerden sonra –pın, -pín, dudaksıllardan sonra ise –mın, mín), aynı zamanda isim-fiillerden sonra –m, -ım, -ím Şor. -bım, -bim, -bum, -büm, -pım, -pim, -pum, -püm aynı zamanda isimlerle –mın, -min, -mun, -mün. İsim-Fiillerde genelde –m, -ım, -im, -(s)ım, -(s)im ve bazı durumlarda da birinci tip kullanılmaktadır. II. tekil şahıs ekleri Yenis. (sen) Tuva. sen Kırg. -sıñ, -siñ, -suñ, -süñ Alt. -zıñ, -ziñ (tonsuz sessizlerden sonra -sıñ, -siñ), aynı zamanda isim-fiillerin büyük bir bölümünda –ıñ, iñ Hak. -zıñ, -zíñ, -cıñ, -síñ Şor. -zıñ, -ziñ, zuñ, -züñ, -sıñ, -siñ, -suñ, -süñ, -ñ (sen polbaañ – yen yoktun) III. tekil şahıs ekleri Genelde bu şahıs için ek kullanılmamış ve kullanılmamaktadır. Kırgız dilinde geniş zamanda “–t” kullanılmaktadır: barat – o gider, kelet – o gelir. Burada –t < tur < turur. Özbek ve Kazak dillerinde ara şekil korunmuştur: boradi, keledi : baradı, keledi. Aynı şekil Altay dilinde de mevcuttur: ol barat – o gider. Bunları “a-tan” (-a turgan’dan) şekliyle karıştırmamak gerekir: men bar-a-tam ve baratamın – ben muhakkak giderim, gitmek istiyorum, gitmeliyim, sık sık gidiyorum, her zaman gidip geldim; sen bar-a-tañ, bar-a-tan-ıñ, ol bar-a-tan (burada III. şahıs belirtisi yoktur) I. çoğul şahıs ekleri Yenis. biz ve –mız, miz Tuva. bis (ağızlarda: vis) Kırg. -bız, -biz, -buz, -büz, -pız, -piz, -puz, -püz Alt. -ıbıs, -ibis, (isimlerde -bıs, -bis, pıs, -pis, fakat çağdaş dillerde genelde düşmektedir). “a-tañ” ekiyle beraber –ık, -ik de kullanılabilir: baratanık – biz gideriz Hak. -bıs, -bís, -pıs, -pís, -mıs, -mís (Son ikisi dudak ünsüzlerinden sonra). II. çoğul şahıs ekleri Yenis. (siz, sizler) Tuva. siler, silerler Kırg. bir kişiye -sız, -zis, -suz, -süz; birden fazla kişiye saygıyla –sızdar, -sizder, -suzdar, -süzdör; birden fazla kişiye –sıñar, -siñer, -suñar, -süñör Alt. –ıgar, -iger (“a-tan” ekinden sonra “aar” kullanılmaktadır). Folklorda isimler – sıgar, -siger şekillerine rastlanmaktadır. Hak. -zar, -zer, -sar, ser (-ba-s’tan sonra –ar : sirer barbasar – siz gitmeyeceksiniz). Şor. -zaar, -saar. III. çoğul şahıs ekleri III. çoğul şahıs belirticisi yoktur. Bazı dillerde isme veya fiile “-lar” eki eklenmektedir (değişik fonetik varyantlarla). Kırgız edebî dilinde ve onun ağızlarının çoğunda fiillerde zaman ekinden önce –ış, -iş, -uş, -üş ekleri kullanılır: al barat – o gidecek, alar barışat – onlar gidecekler. Kırgız ve Altay dilleri I. tekil şahıs ekinin yalın şekli “men” zamirinden “m”yi korumaktadır. (Kırg. baramın – gideceğim, barbasmın – gitmeyeceğim). Bununla birlikte kısaltılmış şekli de yaygındır: baran – gideceğim, kelem – geleceğim vb. Altay dilinde şu şekil de kullanılmaktadır: bararım – gideceğim. “-mın” ekinin “-m”ye kısalma süreci daha Yenisey döneminde başlamıştır, çünkü anıtlarda (gerçi çok nadir) “alınmışım (11) – tutuklandım” vb. şekillere rastlanmaktadır. Şor ve hakas dillerindeki bu I. tekil şahıs, şahıs eki “ben” zamiriyle bağlantılandırılabilir. Bu iki dildeki bu ekin diğer varyantları ise genelde birleşik nitelik taşır. Böylece, geniz ünsüzlerinden sonra Hakas dilinde –mın, -mín, Şor dilinde ise –mım, -mim, -mum, -müm (veya –mın vb.) kullanılmaktadır: Hak. min parcañmın – yürürüm, giderim; fakat min parçadırbın – ben şu anda gidiyorum, min hakaspın – ben Hakas’ım140. Ancak Hakas dilinde “-m” şekli de vardır: min parçam – ben şu an gidiyorum, min algam – ben aldım. Bu, “ben” yerine “men” şeklini kullanan diyalektten kalmış olabilir. Şor. Men añçıbın – ben avcıyım, menmin – (evet, bu) benim . Şor dilinde isim-fiillerde “-ım” eki kullanılmaktadır: men nanarım – ben dönerim. Ya da benzeşmiş “m > s” : men körbessim – ben bakmayacağım . Diyalektik –k-bın > -k-kın: körgelek-bim > körgelekkim. Kırgız, Hakas ve Şor dillerinde eski “sen”e, dar ünlülü, art damaksıl ñ ve diğer üç dilde ise tonlaşmış c > z içeren ek karşılık gelmektedir: Yenis. , Tuva. sen ║ Kırg. –sıñ, -siñ, -suñ, -süñ ║ Hak. , Şor. , Alt. –zıñ vb. Daha Yenisey döneminde “biz” zamirinden I. çoğul şahıs eki “-mız” oluştuğunda b > m değişmesi gerçekleşmişti fakat “biz” de kullanılmakta idi. Bu Tuva dilinde korunmaktadır, diğer dört dilde ise kelime başındaki “b” korunarak eke dönüşmüştür (daha sonra ortaya çıkan birleşik çeşitleriyle beraber). Ancak Özbek dilinde ve diğer gruptaki dillerin bazılarında –bız > -mız geçişi görülmüştür: Özb. boramiz – gideceğiz vb. “-siz” eski şekli Kırgız dilinde korunmaktadır ( -sız, -suz, -süz varyantlarıyla). Fakat Kırgız dilinde “-sız + lar”dan “-sızdar” ve “-sıñ + lar”dan “sıñar” şekilleri de oluşmuştur. Tuva dilindeki “siler” şekli “sizler”den ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak Kırgız ve Şor dillerinde “ata, ada – baba” ismiyle bildirme ekleri ve şahıs ekleri ile tahminî gelecek zaman bildiren “-ar” ekinin birleşim şemasını gösterelim: Kırgız dili Şor dili Men atamın Men adamın Sen atasıñ Sen adazıñ Al ata Ol ada Biz atabız Pis adabıs Siler atasıñar Siler adazaar Alar atalar Ilar adalar Men alarmın Men alarbın Sen alarsıñ Sen alarzıñ(zın) Al alar Ol alar Biz alarbız Pis alarbıs Siler alarsıñar Siler alarzaar Alar alışar Ilar alar. Şartlı şeklin çekiminin tam örneğine Yenisey metinlerinde rastlayamadığımızdan dolayı, kısaltılmış şekildeki şahıs eklerini karakterize etmek için onların, “-dı” geçmiş zaman eki bulunan fiillerdeki kullanılışlarını incelememiz daha doğru olacaktır. Geçmiş zaman eki “-dı” bulunan fiillerde şahıs eklerinin kullanılışı Yenisey dili | Tuva dili | Hakas dili | Şor dili | Altay dili | Kırgız dili | -m(-M) | -m | -m | -m | -m | -m | -ñ, -g (-Ñ, -G, -G2) | -ñ | -ñ | -ñ | -ñ | -ñ | --- | --- | --- | --- | --- | --- | -mız, -miz (-MZ) | -vıs, -vis, -bus, -vüs | -bıs, -bís | -bıs, -bis, -bus, -büs | -bıs, -bis | -k | -ñız, -ñiz (-NZ) | -ñar, ñer | -ñar, -ñer | -(d) aar | -gar, -ger | -ñar, -ñer, ñör; -ñız, -ñuz, -ñüz | -gız, -giz (-GZ, -G2Z), -z (-Z) | -gar, -ger | -gar, -ger -gar, -ger | | | | (---) | -lar, -ler | -lar, -ler | -lar, -ler | -lar, -ler | (-ış-) | Türk dillerinde I. tekil şahıs eki eski şekliyle korunmuştur. Yenisey dilinde II. tekil şahıs ekinin iki paralel şekli kullanılmakta idi: -g, -ñ. Bunların birincisi incelemekte olduğumuz dillerde korunmamıştır. Belki de bu dillerin taşıyıcıları tarafından hiç kullanılmamıştır. Anıtların dilinde “biz” zamirinin eke dönüşmesiyle “b > m” değişmesinin olduğunu daha önce de belirtmiştik. Tuva, Hakas, Şor ve Alytay dillerinde ise bu değişim görülmemektedir. Eski “biz” şekli korunmaktadır. Sadece Tuva dilinde b > v geçişi görülmektedir çünkü “b” iki ünlü arasında kalmakta ve “z” tonsuzlaşmaktadır (sonu olarak” –vıs” şekli oluşmaktadır). Diğer Türk dillerinde olduğu gibi Kırgız dilinde “-bız” yerine “-k” eki kökleşmiştir (bardık – gittik, Özb. bordik, Türkm. Bardık, Azeri. Vardık, Tatar. , Kımık. Bardık vb. Yenisey dilindeki “-ñız” eki Kırgız dilinde ve bazı başka dillerde bir kişiye saygı ile hitap edilince kullanılmaktadır. Tuva, Şor, Hakas ve Altay dillerinde ise bu şekil hiç kullanılmamıştır ve (bir veya birkaç kişiye hitap edilince) –ñ-lar’dan oluşan –ñ-(l)-(ar) > -ñar; ñ(l)ar > (n)g-ar > -gar, ñar ve –gar şekilleriyle değiştirilmiştir. Şor dilinde ses düşmesi gerçekleşmiştir: -dı-gar > -daar. Kırgız dilinde üç şekli vardır: 1) – ñız – bir kişiye saygıyla hitap edince, 2) – ñızdar (-ñız-lar’dan) – aynı fakat birkaç kişiye hitap ederken, 3) – ñar – birkaç kişiye normal hitap ederken. “-ñız” şekline gelince, bu şekil tarihi olarak “-ñ” ve eski çoğul eki “-ız”ın birleşmesiyle oluşmuştur. Kırgız dilinde III. çoğul şahıs eki olarak kök veya gövde ile zaman eklerinin arasına eklenen, anlamsal olarak birliktelik, karşılıklı hareket ve ortaklık ifade eden, yani çokluk belirten “-ış” (işteşlik eki) eki kullanılmaktadır: bardı – gitti, barıştı – gittiler. Diğer dört dilde ve bazı başka dillerde III. çoğul şahsı ifade etmek için fiile “-lar” eki eklenebilir. Aşağıda örnek olarak “bar – git” fiilinin Tuva ve Kırgız dillerinde geçmiş zaman (bardı – gitti) çekimi verilmiştir. Tuvaca: Kırgızca: Men bardım Men bardım Sen bardıñ Sen bardıñ Ol bardı Al bardı Bis bardıvıs Biz bardık Siz bardıñız Siler bardıñar, bardıgar Siler bardıñar Olar bardı(lar) Alar barıştı. Olumsuz Şekli Men barbadım Men barbadım vb. Kırgız dilinde ve bazı başka Türk dillerinde şahıs ekinin bu şekli şart ekleriyle de birleşmektedir. Aynı özellik Tuva dilinde de görülmektedir, fakat orada ekte bazı değişiklikler söz konusudur: Tuvaca: Kırgızca: Men barzımsa Men barsam Sen barzıñza Sen barsañ Ol barza Al barsa Bis barsıvıssa Biz barsak Siler barzıñarza Siler barsañar Olar barza Alar barışsa Tuva dilinde men barzam, sen barzañ, ol barza, bis barzavıs, siler barzañar veya men bardım bıza, sen bardıñ bıza, biz bardıvıs bıza vb. tipte diyalektik şekiller de mevcuttur. Olumsuz şekilleri genel şekillerle aynıdır: Tuva. men barbazımza, Kırg. men barbasam – ben gitmezsem vb. Yukarıda hem anıtların dilinde hem de çağdaş dillerde karşılıkları bulunan dilbilgisel şekiller incelenmiştir. Yenisey döneminde Türk dillerinde bir takım başka şekiller de var olmuş olabilir. Yine de gelişmelerindeki bin yıllık dönemde eski Türk dillerinin kuşakları bir takım yeni zaman, kip vb. kategoriler ve şekiller elde etmişlerdir. Eski şekiller daha fazla kullanılmaya başlandı, çünkü insanlar arası ilişkiler ölçülemeyecek derecede arttı, yeni üretim araçları, yeni terimler vb. ortaya çıktı. Dil şekillenmeye başladı ve aynı zamanda yazı dili hâline gelmeye başladı. Fiiller zamanla, düşünceleri, duyguları, ayrıntıları ifade etmek için kullanılan en zengin söz bölüklerinden biri oldu. Modern Türk dillerinde fiil çekim şemaları birçok görevi üstlenmektedirler. Tuva ve Kırgız dillerinde yukarıda anlatılanların dışında, en çok kullanılan şekillerden bazılarını ele alabiliriz (aynı “bar- – gitmek, yönelmek” fiili, I. tekil şahıs ekiyle): Tuva. men bargan men ve Kırg. Men barganmın – ben gitmiştim (kezin zaman ifadesi yok). Tuva. men barıp turgan men – ben her zaman gidiyordum, Men barjık men çop – gittim ki, Men bargalak men – yakında gideceğim, gitmek üzereyim, Men barıp turar men – ben (devanlı) giderim, Men barıp tur men – ben (artık) gidiyorum, Men bargıjemçe – ben gidene kadar. Kırg. men baramın – 1) Ben her zaman giderim, 2) Ben gideceğim, Men bararmın – büyük ihtimaller gideceğim, Ben bara catamın – ben gidiyorum (şu anda), Men bargan ekenmin – ben gitmişim, Men bargan elem – ben gitmiştim, Men barçumun – ben hep giderdim, Men bargay elem – ben gidecektim, Men bargança – ben gidene kadar. Bunlara benzer örnekleri çoğaltabiliriz. Bunlardan bazıları anlamsal olarak birbirlerine yakınlar fakat şekil olarak biraz farklılık arzetmekteler. Her dilde fiillerin kendine has anlamları olabilir. Bunların tamamı, yukarıda sıraladığımız şekillerin, Tuvalılarla Kırgızların atalarının birbirlerinden ayrıldıktan sonra oluşmuş olabileceğini göstermektedir.
|